Auranga Times | Special Research Series
“તલવારથી નહીં… ભૂખથી પણ ઇતિહાસ લખાય છે.”
ભારતના ઇતિહાસમાં એવી ઘણી ક્ષણો આવી છે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિએ સત્તા સામે હથિયાર નહીં, પરંતુ પોતાના શરીરને જ સંઘર્ષનું માધ્યમ બનાવ્યું. અન્નનો ત્યાગ કરીને શરૂ થયેલી આ લડાઈઓએ ક્યારેક સરકારોને ઝુકાવ્યાં, ક્યારેક દેશનો નકશો બદલ્યો, તો ક્યારેક આખી દુનિયાનું ધ્યાન ભારત તરફ ખેંચ્યું.
આજે ફરી એકવાર દિલ્હીના જંતર-મંતર પરથી ભૂખ હડતાળની ચર્ચા દેશભરમાં થઈ રહી છે. પર્યાવરણવાદી અને શિક્ષણ સુધારાના મુદ્દે અવાજ ઉઠાવતા સોનમ વાંગચૂક અનિશ્ચિત ઉપવાસ પર છે. તેમની માંગણીઓ, તેમની સાથે જોડાયેલા લોકો અને સરકારના પ્રતિસાદ અંગે દેશમાં ચર્ચા છે. પરંતુ આ પ્રશ્ન એટલો જ મહત્વનો છે કે – શું ભારતના ઇતિહાસમાં અગાઉ પણ આવી ભૂખ હડતાળો થઈ છે? જો થઈ હોય તો શું બદલાયું?
આ જ પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા માટે Auranga Times આજે શરૂ કરે છે એક વિશેષ સંશોધન શ્રેણી – “અનશનની આગ”.
અનશન એટલે શું?
ભારતીય પરંપરામાં ઉપવાસ માત્ર ધાર્મિક સાધના નથી. તે આત્મસંયમ, નૈતિક દબાણ અને અહિંસક વિરોધનું શક્તિશાળી સાધન પણ રહ્યું છે.
મહાત્મા ગાંધીએ અનશનને રાજકીય અને સામાજિક સંઘર્ષનું એવું નૈતિક શસ્ત્ર બનાવ્યું કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યને પણ તેની અસર અનુભવવી પડી. ત્યારથી લઈને આજ સુધી અનેક લોકોએ પોતાના અધિકારો, રાજ્યની રચના, ભ્રષ્ટાચાર, પર્યાવરણ, માનવ અધિકારો અને શિક્ષણ જેવા મુદ્દાઓ માટે ભૂખ હડતાળનો માર્ગ અપનાવ્યો.
ભારતના ઇતિહાસને બદલી નાખનારા અનશનો
આ શ્રેણીમાં અમે દરેક મહત્વના અનશનની વિગતવાર તપાસ કરીશું.
મહાત્મા ગાંધી અનેક ઐતિહાસિક ઉપવાસ, હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા, અસ્પૃશ્યતા વિરોધ, બ્રિટિશ સરકાર સામે નૈતિક દબાણ
જતિન દાસ : લાહોર જેલમાં ઐતિહાસિક ઉપવાસ 63 દિવસ બાદ શહાદત સમગ્ર દેશમાં ક્રાંતિકારી લહેર
પોટ્ટી શ્રીરામુલુ : 58 દિવસનું અનશન, ઉપવાસ દરમિયાન અવસાન, આંધ્ર પ્રદેશની રચના, ભાષાવાર રાજ્યોનો માર્ગ ખુલ્યો
ઇરોમ શર્મિલા : લગભગ 16 વર્ષનો વિરોધ, AFSPA સામે વિશ્વનું સૌથી લાંબું રાજકીય અનશન
મેધા પાટકર : નર્મદા બચાવો આંદોલન, વિકાસ સામે માનવ અધિકારોની ચર્ચા
સ્વામી નિગમાનંદ : ગંગા બચાવો અભિયાન, ઉપવાસ દરમિયાન મૃત્યુ, પર્યાવરણ મુદ્દે દેશવ્યાપી ચર્ચા
અન્ના હજારે : જન લોકપાલ આંદોલન, લાખો લોકો રસ્તા પર, ભારતીય રાજકારણમાં નવો વળાંક
કે. ચંદ્રશેખર રાવ (KCR) : તેલંગાણા રાજ્ય માટે ઉપવાસ, અંતે નવા રાજ્યની રચના
બાબા રામદેવ : કાળા નાણાંનો મુદ્દો, મધરાત્રે પોલીસ કાર્યવાહી, કેન્દ્ર સરકાર પર રાજકીય દબાણ
અને હવે…સોનમ વાંગચૂક : શિક્ષણ સુધારા, જાહેર નીતિ અને લોકશાહી જવાબદારીને લઈને ચાલતું વર્તમાન આંદોલન. શું આ સંઘર્ષ પણ ઇતિહાસમાં સ્થાન મેળવશે? તેનો જવાબ હજુ સમય આપશે.
શું દરેક અનશન સફળ થયું? ના.
ભારતનો ઇતિહાસ જણાવે છે કે અનશનની સફળતા માત્ર દિવસોની સંખ્યાથી નક્કી થતી નથી. કેટલાક ઉપવાસે સરકારો ઝુકાવી. કેટલાકે નવા રાજ્ય બનાવ્યા. કેટલાકે કાયદા બદલાવ્યા. કેટલાકે માત્ર દેશનું ધ્યાન દોર્યું. અને કેટલાક અનશનકારીઓએ પોતાના પ્રાણ પણ ગુમાવ્યા, છતાં તેમની માંગો તરત સ્વીકારાઈ નહીં.
આ શ્રેણી કેમ ખાસ છે?
આ શ્રેણીમાં કોઈ રાજકીય પક્ષનો પક્ષપાત નહીં હોય. દરેક ઘટનાનું મૂલ્યાંકન ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, ઉપલબ્ધ જાહેર રેકોર્ડ અને વિશ્વસનીય સ્ત્રોતોના આધારે કરવામાં આવશે.
દરેક ભાગમાં મળશે: ઉપવાસ શરૂ થયેલી ચોક્કસ તારીખ, પૂર્ણ થયેલી તારીખ, કુલ દિવસો, તે સમયના વડાપ્રધાન, કેન્દ્રમાં કઈ સરકાર હતી, ઉપવાસનું કારણ, સરકારનો પ્રથમ પ્રતિસાદ, વાટાઘાટ કોણે કરી, ઉપવાસ કોણે છોડાવ્યો (જ્યાં દસ્તાવેજીકૃત માહિતી ઉપલબ્ધ છે), મૃત્યુ થયું કે નહીં, અંતિમ પરિણામ, લાંબા ગાળાની ઐતિહાસિક અસર
આગળના ભાગ – 2 માં… “મહાત્મા ગાંધીના તમામ મુખ્ય ઉપવાસ – તારીખ, દિવસો, બ્રિટિશ સરકારનું વલણ, પૂના પેક્ટ અને કેવી રીતે એક વ્યક્તિના ઉપવાસે સમગ્ર વિશ્વની રાજનીતિને પડકાર્યો.” આ માત્ર ઇતિહાસ નથી… આ છે ભારતની લોકશાહી, અહિંસા અને જનશક્તિની જીવંત ગાથા.
