કચ્છમાં ‘ત્રણ માતાઓ’ પર ટકેલું છે એક આખા વંશનું ભવિષ્ય!

ક્યારેક 30થી 40 ઘોરાડથી ગુંજતા કચ્છમાં હવે માત્ર ત્રણ જ જંગલી માદા બચ્યાનું માનવામાં આવે છે; નર એકેય નહીં… છતાં 21 મે 2026એ જન્મેલા એક નાનકડા બચ્ચાએ લખી નવી આશાની કહાની

મેરુ, મરુ અને મહેરામણની ધરતી કચ્છને કુદરતે અનેક અણમોલ ભેટો આપી છે. એમાંની એક એવી ભેટ છે, જેને કદાચ નવી પેઢીએ પોતાની આંખે જોવાનો મોકો પણ ન મળે—જો આપણે આજે તેને બચાવી ન શકીએ.

નામ છે ઘોરાડ… The Great Indian Bustard!એક મીટર જેટલી ઊંચાઈ… વિશાળ શરીર… લાંબા મજબૂત પગ… અને એવો રાજવી ઠાઠ કે કચ્છના ખુલ્લા ઘાસિયા મેદાનમાં ચાલતું ઘોરાડ જોઈને નજર અટકી જાય.

વીડિયો સોર્સ: જીતુ વાઘાણી / X

ઘોરાડને જોઈને ઘણાને પહેલો સવાલ થાય— “આટલું ભારે પક્ષી ખરેખર ઊડી શકે?”

જવાબ છે—હા!

ઘોરાડ દુનિયાના સૌથી ભારે ઊડી શકતા પક્ષીઓમાંનું એક છે. પરંતુ તે પોતાનું મોટાભાગનું જીવન જમીન પર વિતાવે છે. દોડે છે, ખોરાક શોધે છે, જમીન પર જ ઈંડું મૂકે છે અને પોતાના બચ્ચાને ખુલ્લા ઘાસિયા મેદાનમાં ઉછેરે છે. કચ્છનું નલિયા-અબડાસા ક્ષેત્ર એક સમયે આ અદભૂત પક્ષીનું મહત્વનું ઘર હતું. ગુજરાત વન વિભાગ પણ ઘોરાડને અત્યંત ભારે ઊડતા પક્ષી તરીકે ઓળખાવે છે.

એક સમય હતો જ્યારે કચ્છમાં ઘોરાડની સંખ્યા ડઝનોમાં નોંધાતી હતી. જૂના અહેવાલોમાં 30, 40 અને 48 સુધીની સંખ્યાનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.

પરંતુ 2026નું ચિત્ર હચમચાવી નાખે એવું છે. કચ્છના ઘાસિયા પ્રદેશોમાં હવે માત્ર ત્રણ જ ઘોરાડ માદા બચી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

એટલે સૌથી મોટી સમસ્યા? તેમની સાથે પ્રજનન કરી શકે એવો એકેય નર ઘોરાડ ગુજરાતમાં બચ્યો નથી!

અર્થાત્ ગુજરાતમાં કુદરતી રીતે ઘોરાડની નવી પેઢી જન્મવાની શક્યતા લગભગ સમાપ્ત થઈ ગઈ હતી. એક આખી પ્રજાતિનું ગુજરાતમાં અસ્તિત્વ માત્ર ત્રણ માદા પક્ષીઓ પર આવીને અટકી ગયું હતું.

પછી વિજ્ઞાને કર્યું એવું કામ કે કચ્છમાં ફરી જન્મ્યું ઘોરાડ! 26 માર્ચ 2026નો દિવસ કચ્છના વન્યજીવ ઇતિહાસમાં યાદગાર બન્યો.

રાજસ્થાનથી લગભગ 770 કિલોમીટર દૂરથી એક ફળદ્રુપ ઘોરાડનું ઈંડું વિશેષ વ્યવસ્થા હેઠળ કચ્છના નલિયા લાવવામાં આવ્યું. ‘જમ્પસ્ટાર્ટ’ નામની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ હેઠળ આ ઈંડું માદાના માળામાં મૂકવામાં આવ્યું.

માદા ઘોરાડે તેને પોતાનું ઈંડું માની સેવ્યું. અને પછી… કચ્છની ધરતી પર લગભગ એક દાયકા બાદ ઘોરાડનું બચ્ચું જન્મ્યું!

આ ઘટના માત્ર એક બચ્ચાનો જન્મ નહોતી. ગુજરાતમાંથી લગભગ અદૃશ્ય થવા બેઠેલી પ્રજાતિ માટે તે નવી આશાનો જન્મ હતો.

પરંતુ કુદરતની કસોટી અત્યંત કઠિન હતી. 26 માર્ચે જન્મેલું પહેલું બચ્ચું એપ્રિલમાં ગુમ થઈ ગયું અને વન વિભાગે તે શિકારી પ્રાણીનો ભોગ બન્યું હોવાની આશંકા વ્યક્ત કરી. ઘોરાડ જમીન પર માળો બનાવતું હોવાથી તેના ઈંડા અને નાના બચ્ચાં શિયાળ, નોળિયા, જંગલી બિલાડી, શિકારી પક્ષીઓ અને અન્ય પ્રાણીઓના જોખમમાં રહે છે.

પરંતુ કચ્છે હાર ન માની… બીજો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. અને 21 મે 2026એ બીજું ઘોરાડ બચ્ચું જન્મ્યું.

હવે, જુલાઈ 2026માં, આ બચ્ચાએ જીવનનો અત્યંત મહત્વનો 40 દિવસનો નાજુક તબક્કો સફળતાપૂર્વક પાર કરી લીધો છે.

આ નાનકડું બચ્ચું આજે માત્ર એક પક્ષી નથી. તે ગુજરાતમાં ઘોરાડના ભવિષ્યની જીવતી આશા છે.

કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે 9 જુલાઈએ પ્રોજેક્ટની સમીક્ષા બાદ આ સફળતાની માહિતી આપી હતી. આ બીજો ‘જમ્પસ્ટાર્ટ’ પ્રયાસ સફળ રહેતાં હવે કચ્છમાં ઘોરાડના પુનરુત્થાનની આશા વધુ મજબૂત બની છે.

આખરે ‘જમ્પસ્ટાર્ટ’ છે શું?

આ પદ્ધતિ જેટલી વૈજ્ઞાનિક છે એટલી જ રોમાંચક પણ છે. જ્યાં નર ઘોરાડ નથી અને માત્ર માદા બચી છે, ત્યાં કુદરતી પ્રજનન શક્ય નથી. તેથી સંરક્ષણ કેન્દ્રમાં તૈયાર થયેલું ફળદ્રુપ ઈંડું યોગ્ય તબક્કે જંગલી માદાના માળામાં મૂકવામાં આવે છે.

માદા તેને સેવે છે, બચ્ચું બહાર આવે છે અને પછી કૃત્રિમ પાંજરામાં નહીં પરંતુ પોતાની જ પ્રજાતિની જંગલી માતા સાથે કુદરતી વાતાવરણમાં જીવન શીખે છે. અર્થાત્—

ઈંડું વિજ્ઞાન આપે છે, પરંતુ ઉછેર કુદરત અને માતા કરે છે!

ઘોરાડ બચાવ અભિયાનમાં રાજસ્થાનના જેસલમેર જિલ્લાના સામ અને રામદેવરા ખાતે આવેલા સંરક્ષણ કેન્દ્રોએ પણ મોટી પ્રગતિ કરી છે. જુલાઈ 2026ની તાજી માહિતી મુજબ આ કેન્દ્રોમાં અત્યાર સુધી જન્મેલા ઘોરાડ બચ્ચાંનો આંકડો 98 સુધી પહોંચ્યો છે.

હવે પ્રોજેક્ટનો આગામી અત્યંત મહત્વનો તબક્કો ‘રીવાઇલ્ડિંગ’ છે—અર્થાત્ સંરક્ષણ કેન્દ્રમાં ઉછરેલા ઘોરાડને વૈજ્ઞાનિક તૈયારી બાદ ફરી કુદરતી વસવાટમાં જીવવા માટે તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ.

વર્ષમાં એક ઈંડું… એટલે એક ભૂલ પણ ભારે!

ઘોરાડની પ્રજાતિ ઝડપથી વધી શકે એવી નથી. માદા સામાન્ય રીતે એક સમયે માત્ર એક જ ઈંડું મૂકે છે. માળો ઝાડ પર નહીં, ખુલ્લી જમીન પર બનાવે છે. એટલે ઈંડું અને બચ્ચું બંને કુદરતી શિકારીઓ, માનવીય ખલેલ અને વસવાટના નાશ સામે અત્યંત સંવેદનશીલ રહે છે. ઘોરાડનું ધીમું પ્રજનન જ તેના સંરક્ષણને વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે.

પાંખો છે… ઊડી શકે છે… છતાં વીજતાર સામે લાચાર!

ઘોરાડ સામેના સૌથી ગંભીર જોખમોમાં ઊંચા વીજતારોનો સમાવેશ થાય છે. આ વિશાળ અને ભારે પક્ષી ઝડપથી દિશા બદલી શકતું નથી. તેની દૃષ્ટિ અને શારીરિક રચનાને કારણે આગળના પાતળા વીજતાર સમયસર દેખાતા નથી અને અથડામણ જીવલેણ બની શકે છે.

ડિસેમ્બર 2025માં સુપ્રીમ કોર્ટે ઘોરાડના સંરક્ષણ અને ઊર્જા વિકાસ વચ્ચે સંતુલન સાધવા માટે ગુજરાતના સુધારેલા પ્રાથમિકતા વિસ્તારમાં નવી ઓવરહેડ પાવરલાઇન, પવનચક્કીઓ અને મોટા સોલાર પ્રોજેક્ટ અંગે મહત્વપૂર્ણ નિયંત્રણો સ્વીકાર્યા હતા.

ઘોરાડ માત્ર એક પક્ષી નથી… ઘોરાડ ગાયબ થાય તેનો અર્થ માત્ર એક સુંદર પક્ષી ઓછું થવું નથી.

ઘોરાડ ખુલ્લા ઘાસિયા પર્યાવરણનું પ્રતીક છે. જ્યાં ઘોરાડ ટકે છે, ત્યાં સ્વસ્થ ઘાસિયા મેદાન, જીવજંતુઓ, નાના પ્રાણીઓ અને સમગ્ર પર્યાવરણીય સાંકળ જીવંત રહેવાની આશા ટકે છે.

એક સમયે ભારતના વિશાળ વિસ્તારમાં જોવા મળતું આ પક્ષી આજે મુખ્યત્વે રાજસ્થાનમાં અને અત્યંત ઓછી સંખ્યામાં ગુજરાતના કચ્છમાં બચ્યું છે. તેને બચાવવાની લડાઈ હવે સમય સામેની લડાઈ બની ગઈ છે.

કલ્પના કરો… વિશાળ કચ્છ… હજારો ચોરસ કિલોમીટરની ધરતી… અને ત્યાં એક પ્રજાતિનું ભવિષ્ય માત્ર ત્રણ જંગલી માદા ઘોરાડ અને વૈજ્ઞાનિક પ્રયાસોથી જન્મેલા એક નાનકડા બચ્ચાની આસપાસ આશા બાંધીને બેઠું છે.

આ કહાની દુઃખદ પણ છે…. રોમાંચક પણ છે… અને આશાથી ભરેલી પણ છે.

કદાચ આવનારી પેઢી ઘોરાડને માત્ર પુસ્તકના પાનાં પર નહીં, પરંતુ ફરી કચ્છના ઘાસિયા મેદાનોમાં રાજવી ઠાઠથી ચાલતું અને વિશાળ પાંખો ફેલાવી આકાશમાં ઊડતું જોઈ શકે…

પરંતુ તેના માટે આજે જ નક્કી કરવું પડશે— ઘોરાડને ઇતિહાસ બનવા દેવું છે કે ભવિષ્ય આપવું છે?કચ્છના આકાશમાં આજે એક નાનકડું બચ્ચું જાણે આખા ગુજરાતને એક જ સંદેશ આપી રહ્યું છે—

“હજુ હું જીવું છું… મને બચાવી લો!”