ઇરોમ શર્મિલા: દુનિયાની સૌથી લાંબી ભૂખ હડતાળની અનોખી ગાથા
ભારતના ઇતિહાસમાં અનેક ઉપવાસો થયા છે. કેટલાકે સરકારને ઝૂકાવી, કેટલાકે નવા રાજ્યનો જન્મ કરાવ્યો, તો કેટલાકે સ્વતંત્રતાની લડાઈને નવી દિશા આપી.
પરંતુ એક એવી સ્ત્રી પણ હતી, જેણે 16 વર્ષ સુધી અન્નનો એક દાણો પણ મોઢામાં ન મૂક્યો, છતાં સરકારે તેની મુખ્ય માંગ સ્વીકારી નહીં.
આ સ્ત્રી હતી ઇરોમ ચાનુ શર્મિલા, જેને સમગ્ર વિશ્વ “આયર્ન લેડી ઓફ મણિપુર” તરીકે ઓળખે છે.
માલોમ હત્યાકાંડ: જ્યાંથી શરૂઆત થઈ
2 નવેમ્બર, 2000 મણિપુરના માલોમ ગામમાં બસ સ્ટોપ પર સામાન્ય લોકો ઉભા હતા. અચાનક ગોળીબાર થયો. આ ઘટનામાં 10 નિર્દોષ નાગરિકોના મોત થયા, જેમાં વૃદ્ધો અને એક રાષ્ટ્રીય બહાદુરી પુરસ્કાર વિજેતા કિશોર પણ સામેલ હતો. આ ઘટનાએ સમગ્ર મણિપુરને હચમચાવી દીધું.
AFSPA સામેનો વિરોધ
ઇરોમ શર્મિલાની મુખ્ય માંગ માત્ર એક જ હતી. Armed Forces (Special Powers) Act – AFSPAને મણિપુરમાંથી દૂર કરવામાં આવે.
આ કાયદા હેઠળ સુરક્ષા દળોને વિશેષ સત્તાઓ આપવામાં આવી હતી. તેના સમર્થકોનું કહેવું હતું કે ઉગ્રવાદ સામે લડવા માટે આ જરૂરી હતો, જ્યારે વિરોધીઓનો આરોપ હતો કે તેના કારણે માનવ અધિકારોના ઉલ્લંઘનના કેસો વધ્યા.
ઇરોમ શર્મિલાએ અહિંસક માર્ગ પસંદ કર્યો.
- 16 વર્ષનું અનશન
- 4 નવેમ્બર, 2000થી તેમણે ઉપવાસ શરૂ કર્યો.
- સરકારે તેમને આત્મહત્યાના પ્રયાસના આરોપ હેઠળ વારંવાર ધરપકડ કરી. તેમને હોસ્પિટલમાં રાખવામાં આવતાં અને નાકમાં ટ્યુબ દ્વારા પ્રવાહી આહાર આપવામાં આવતો. તેમ છતાં તેમણે સ્વેચ્છાએ અન્ન સ્વીકાર્યું નહીં.
આ સંઘર્ષ સતત 16 વર્ષ સુધી ચાલ્યો.
ઇરોમ શર્મિલાના આંદોલનને વિશ્વભરમાં માનવ અધિકાર સંગઠનોનું ધ્યાન મળ્યું. તેમને અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો અને સન્માનો મળ્યા.
ઘણા વૈશ્વિક મંચો પર તેમની લડતને અહિંસક વિરોધના અનોખા ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી.
9 ઓગસ્ટ, 2016ના રોજ ઇરોમ શર્મિલાએ પોતાનું અનશન સમાપ્ત કર્યું.
તેમણે જણાવ્યું કે હવે લોકશાહી પ્રક્રિયા દ્વારા પરિવર્તન લાવવાનો પ્રયાસ કરશે. બાદમાં તેમણે ચૂંટણી પણ લડી, પરંતુ બહુ ઓછા મત મળ્યા.
AFSPA સંપૂર્ણ રીતે રદ થયો નહીં.
જોકે વર્ષો દરમિયાન ઉત્તર-પૂર્વના કેટલાક વિસ્તારોમાં તેની અમલવારી ઘટાડવામાં આવી, પરંતુ મણિપુર સહિતના કેટલાક સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં તે વિવિધ સમયગાળામાં ચાલુ રહ્યો અથવા સુરક્ષા પરિસ્થિતિ મુજબ તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો.
આથી ઇરોમ શર્મિલાના 16 વર્ષના સંઘર્ષને માત્ર કાયદાની લડાઈ નહીં, પરંતુ અહિંસક પ્રતિબદ્ધતાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે.
Auranga Analysis : ગાંધીજીએ ઉપવાસને નૈતિક દબાણનું શસ્ત્ર બનાવ્યું. જતિન દાસે જેલમાં અન્યાય સામે જીવ આપ્યો. પોટ્ટી શ્રીરામુલુએ રાજ્યની રચનાને જન્મ આપ્યો.
પણ ઇરોમ શર્મિલાએ બતાવ્યું કે ક્યારેક સૌથી લાંબી લડાઈ પણ તરત જીત અપાવતી નથી—છતાં તે ઇતિહાસમાં અડગ સંકલ્પનું પ્રતીક બની રહે છે.
Timeline
- 2 નવેમ્બર 2000 – માલોમ હત્યાકાંડ
- 4 નવેમ્બર 2000 – અનશનની શરૂઆત
- 2000–2016 – નાકમાં ટ્યુબ દ્વારા જીવિત રાખવામાં આવ્યા
- 9 ઓગસ્ટ 2016 – અનશન સમાપ્ત
- 2017 – ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી
