Auranga Times | Signature Research Series
એક યુવાને જેલમાં અન્નનો ત્યાગ કર્યો… અને તેના નિધન પછી આખો દેશ અંગ્રેજ સરકાર સામે ઉભો થઈ ગયો.
ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં મહાત્મા ગાંધીના અહિંસક આંદોલન જેટલું જ પ્રેરણાદાયી એક બીજું પ્રકરણ પણ છે—ક્રાંતિકારીઓનું જેલ આંદોલન. તેમાં સૌથી તેજસ્વી નામ છે શહીદ જતિન દાસ. તેમણે પોતાના માટે નહીં, પરંતુ જેલમાં ભારતીય રાજકીય કેદીઓને માનવીય વ્યવહાર મળે તે માટે ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી. આ હડતાળે બ્રિટિશ સરકારને વિશ્વભરના કઠઘરમાં ઊભી કરી દીધી.
1929માં ભગતસિંહ, બટુકેશ્વર દત્ત અને અન્ય ક્રાંતિકારીઓ લાહોર જેલમાં બંધ હતા. ભારતીય કેદીઓને મળતું ભોજન અત્યંત નીચી ગુણવત્તાનું હતું. યુરોપિયન કેદીઓને અલગ અને સારી સુવિધા મળતી હતી. ભારતીય કેદીઓએ માંગ કરી:
- સ્વચ્છ ભોજન
- વાંચવા માટે પુસ્તકો
- સમાચારપત્ર
- કપડાં
- રાજકીય કેદીનો દરજ્જો
જ્યારે કોઈ સાંભળવા તૈયાર ન થયું, ત્યારે શરૂ થઈ ઇતિહાસની સૌથી પ્રસિદ્ધ જેલ ભૂખ હડતાળોમાંથી એક.
જતિન દાસ કોણ હતા?
- જન્મ: 27 ઓક્ટોબર 1904
- સ્થળ: કલકત્તા (હાલનું કોલકાતા)
નાની ઉંમરથી જ તેઓ ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયા હતા. ભગતસિંહ અને હિન્દુસ્તાન સોશ્યાલિસ્ટ રિપબ્લિકન એસોસિએશન (HSRA)ના સાથી તરીકે તેઓ લાહોર કાવતરું કેસમાં ધરપકડમાં આવ્યા.
ઐતિહાસિક ઉપવાસ
શરૂઆત: જુલાઈ 1929 (લાહોર જેલમાં રાજકીય કેદીઓની હડતાળ દરમિયાન)
- સ્થળ: લાહોર સેન્ટ્રલ જેલ
- સરકાર: બ્રિટિશ શાસન
- વાઇસરોય: લોર્ડ ઇરવિન
- 63 દિવસની ભૂખ હડતાળ દરમ્યાન…
બ્રિટિશ સરકારે વારંવાર દબાણ કર્યું. જબરદસ્તી ખવડાવવાના પ્રયાસો થયા. આ પ્રયાસો દરમિયાન તેમની તબિયત વધુ બગડતી ગઈ. શરીર નબળું પડતું ગયું… પણ સંકલ્પ ન તૂટ્યો.
13 સપ્ટેમ્બર 1929 63 દિવસની ભૂખ હડતાળ બાદ જતિન દાસ શહીદ થયા માત્ર 24 વર્ષની ઉંમરે.
તેમના મૃત્યુના સમાચાર આગની જેમ ફેલાઈ ગયા. લાહોરથી કોલકાતા સુધી તેમની અંતિમયાત્રા નીકળી. દરેક મોટા સ્ટેશન પર હજારો લોકો ઉમટી પડ્યા. કોલકાતામાં લાખો લોકોએ અંતિમ દર્શન કર્યા. આ અંતિમયાત્રા તે સમયની સૌથી મોટી જનશોક યાત્રાઓમાં ગણાય છે.
ભગતસિંહ પર શું અસર થઈ? : ભગતસિંહે જતિન દાસને માત્ર સાથી નહીં, પરંતુ સંઘર્ષના પ્રતિક તરીકે જોયા. તેમની શહાદતે સમગ્ર ક્રાંતિકારી આંદોલનને નવી ઊર્જા આપી.
શું બ્રિટિશ સરકાર ઝૂકી? : તાત્કાલિક તમામ માંગો સ્વીકારાઈ નહીં. પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં બ્રિટિશ જેલ વ્યવસ્થાની ટીકા થઈ. ભારતીય રાજકીય કેદીઓના પ્રશ્નો રાષ્ટ્રીય ચર્ચાનો વિષય બન્યા.
Auranga Analysis : જતિન દાસનો ઉપવાસ માત્ર ભૂખ હડતાળ નહોતો. તે માનવીય ગૌરવ માટેની લડાઈ હતી. તેમણે પોતાના જીવનથી સાબિત કર્યું કે ક્યારેક એક વ્યક્તિનો ત્યાગ લાખો લોકોને પ્રેરણા આપી શકે છે.
ઇતિહાસ શું કહે છે? : ગાંધીજીના ઉપવાસે નૈતિક દબાણ ઊભું કર્યું. જતિન દાસના ઉપવાસે ક્રાંતિકારી જ્યોત વધુ પ્રજ્વલિત કરી. અને હવે… સોનમ વાંગચૂકના અનશન વચ્ચે ફરી એ જ પ્રશ્ન દેશ સામે ઊભો છે. શું આજે પણ એક વ્યક્તિનો ઉપવાસ દેશની દિશા બદલી શકે?
આગળના ભાગમાં… ભાગ – 4
પોટ્ટી શ્રીરામુલુ – 58 દિવસનો ઉપવાસ… એક મૃત્યુ જેણે ભારતનો નકશો બદલી નાખ્યો.
