“એક મહિલાએ ઉપવાસને હથિયાર બનાવી દેશના સૌથી મોટા વિકાસ પ્રોજેક્ટ સામે પ્રશ્નો ઊભા કર્યા.”
ભારતમાં અનશનની પરંપરા માત્ર સ્વતંત્રતા સંગ્રામ સુધી મર્યાદિત રહી નથી. સ્વતંત્ર ભારત પછી પણ અનેક લોકઆંદોલનોમાં અનશન સત્તા સામેનો સૌથી શક્તિશાળી અહિંસક વિરોધ બન્યો. એવા જ આંદોલનોમાં સૌથી ચર્ચિત નામ છે મેધા પાટકર અને નર્મદા બચાવો આંદોલન.
મેધા પાટકરે ડેમના સંપૂર્ણ વિરોધ કરતાં વધુ એક મુદ્દો ઉઠાવ્યો—વિકાસ સાથે ન્યાય થવો જોઈએ. તેમની મુખ્ય માંગ હતી કે જે લોકો વિસ્થાપિત થાય, તેમને યોગ્ય પુનર્વસન અને વળતર મળવું જોઈએ.
નર્મદા બચાવો આંદોલનની શરૂઆત
1980ના દાયકામાં નર્મદા નદી પર અનેક મોટા ડેમોના પ્રોજેક્ટ શરૂ થયા. તેમાં સરદાર સરોવર ડેમ સૌથી મોટો હતો. આ પ્રોજેક્ટથી લાખો લોકોને સિંચાઈ અને પીવાનું પાણી મળવાની આશા હતી, પરંતુ બીજી તરફ હજારો પરિવારોને પોતાના ગામ અને જમીન છોડવાની ફરજ પડવાની હતી. આ મુદ્દે મેધા પાટકર અને સ્થાનિક લોકોએ મળીને નર્મદા બચાવો આંદોલન (NBA) શરૂ કર્યું.
મેધા પાટકરનો દાવો હતો કે ઘણા વિસ્થાપિતોને પૂરતું વળતર કે યોગ્ય પુનર્વસન મળતું નથી. તેમણે સરકારને અનેક વખત રજૂઆતો કરી, પરંતુ સંતોષકારક ઉકેલ ન મળતા તેમણે અનેક વખત આમરણ અનશનનો માર્ગ અપનાવ્યો. તેમનો હેતુ હતો કે સરકાર વિસ્થાપિતોની સમસ્યાઓ પર ગંભીરતાથી વિચાર કરે.
2006માં મેધા પાટકરે દિલ્હીમાં લાંબું અનશન કર્યું. આ અનશને સમગ્ર દેશમાં ચર્ચા જગાવી. સુપ્રીમ કોર્ટ, કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકારો અને વિવિધ સામાજિક સંગઠનો આ મુદ્દે સક્રિય બન્યા. આંદોલનને અનેક બુદ્ધિજીવીઓ, કલાકારો અને સામાજિક કાર્યકરોનું સમર્થન મળ્યું.
સરકારનું કહેવું હતું કે સરદાર સરોવર ડેમથી ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રના કરોડો લોકોને પાણી, સિંચાઈ અને વીજળીનો લાભ મળશે. સરકારનો દાવો હતો કે પુનર્વસન માટે નીતિઓ બનાવવામાં આવી છે અને મોટા ભાગના લોકોને લાભ આપવામાં આવ્યો છે.
આંદોલન સાથે જોડાયેલા લોકોનું કહેવું હતું કે વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ વિકાસના નામે કોઈનું જીવન અને અધિકારો અવગણી શકાય નહીં.
તેમણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો— “જો વિકાસ થાય, તો તેની કિંમત કોણ ચૂકવે?”
મેધા પાટકરના અનશન બાદ પુનર્વસન અંગે અનેક સમિતિઓ રચાઈ. ઘણા કેસોમાં તપાસ થઈ. વિસ્થાપિતોના મુદ્દાઓ રાષ્ટ્રીય ચર્ચાનો વિષય બન્યા. જોકે ડેમનું કામ અટક્યું નહીં, પરંતુ પુનર્વસનનો મુદ્દો દેશભરમાં ચર્ચાયો.
મેધા પાટકરના સમર્થકો માને છે કે તેમણે વિકાસમાં માનવ અધિકારોનો મુદ્દો કેન્દ્રસ્થાને લાવ્યો. જ્યારે વિવેચકોનું કહેવું છે કે આંદોલનથી મોટા વિકાસ પ્રોજેક્ટોમાં વિલંબ થયો. આ રીતે નર્મદા બચાવો આંદોલન આજે પણ ચર્ચા અને મતભેદનો વિષય છે.
Auranga Analysis : મેધા પાટકરની ભૂખ હડતાળે એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઉભો કર્યો— વિકાસ અને માનવ અધિકારો વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું?
અનશનથી ડેમ બંધ ન થયો, પરંતુ દેશને વિચારવું પડ્યું કે વિકાસ માત્ર આંકડાઓથી નહીં, લોકોના જીવનથી પણ માપવો જોઈએ.
Timeline
- 1985 – નર્મદા બચાવો આંદોલનની શરૂઆત
- 1990ના દાયકા – અનેક ઉપવાસ અને વિરોધ કાર્યક્રમો
- 2006 – દિલ્હીમાં લાંબું અનશન, રાષ્ટ્રીય ચર્ચા
- પછીના વર્ષો – પુનર્વસન અને વળતર અંગે સતત અભિયાન
“વિકાસ એવો હોવો જોઈએ જેમાં કોઈને અન્યાય ન થાય.” — મેધા પાટકર
