ભાવનગર લઠ્ઠાકાંડ બાદ વલસાડ–દમણ–સેલવાસ–પાલઘરમાં તપાસ જરૂરી કેમ?
ભાવનગરમાં નકલી ‘ઇંગ્લિશ’ દારૂમાં ઝેરી મિથેનોલની ભેળસેળના આક્ષેપો અને તેના કારણે થયેલા મોતે ફરી એકવાર ગુજરાત સહિત સમગ્ર પશ્ચિમ ભારતમાં ગેરકાયદેસર દારૂના નેટવર્ક પર સવાલ ઊભા કર્યા છે.
આ ઘટનાની સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે અહીં જોખમ માત્ર પરંપરાગત ‘દેશી લઠ્ઠા’ પૂરતું સીમિત નથી. નકલી IMFL એટલે કે ‘ઇંગ્લિશ દારૂ’ તરીકે વેચાતી બોટલમાં પણ ઝેરી કેમિકલ હોય તો પરિણામ જીવલેણ બની શકે છે.
21 ઓગસ્ટ 2026 સુધીના અહેવાલો મુજબ ભાવનગરની ઘટનામાં મૃત્યુઆંક 9 સુધી પહોંચ્યો છે. તપાસમાં મિથેનોલ ભેળસેળ અને નકલી IMFLની સપ્લાય અંગે ગંભીર શંકાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
પરંતુ અહીંથી એક મોટો સવાલ ઊભો થાય છે—
શું દક્ષિણ ગુજરાત અને ઉત્તર મહારાષ્ટ્રના વલસાડ, દમણ, સેલવાસ અને પાલઘર જેવા વિસ્તારોમાં પણ આવા જોખમ સામે પૂરતી નજર રાખવામાં આવે છે?
પહેલા સમજીએ—લઠ્ઠો બને છે કેવી રીતે?
પીવાના દારૂમાં નશો કરાવતું મુખ્ય આલ્કોહોલ ઇથેનોલ છે. પરંતુ, ગેરકાયદેસર દારૂમાં જ્યારે મિથેનોલ જેવા ઝેરી પદાર્થની ભેળસેળ થાય છે ત્યારે તે પ્રવાહી અત્યંત જોખમી બની શકે છે.
મિથેનોલ શરીરમાં મેટાબોલાઇઝ થઈને ઝેરી પદાર્થો બનાવે છે. તેની સૌથી ગંભીર અસરોમાં આંખની ઓપ્ટિક નર્વને નુકસાન, દૃષ્ટિ ગુમાવવી, ગંભીર મેટાબોલિક એસિડોસિસ, કોમા અને મૃત્યુનો સમાવેશ થાય છે.
એટલે— લઠ્ઠો એટલે માત્ર ગંદા વાસવાળો દેશી દારૂ નહીં. નકલી બ્રાન્ડ, નકલી સીલ અને ચમકતી બોટલમાં ભરાયેલું પ્રવાહી પણ લઠ્ઠો બની શકે છે.
ભાવનગર પછી દક્ષિણ ગુજરાત પર નજર કેમ?
વલસાડ, વાપી, દમણ, સેલવાસ અને પાલઘર ભૌગોલિક રીતે એકબીજાથી જોડાયેલા વિસ્તારો છે. અહીં ઔદ્યોગિક વિસ્તાર છે, વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સરહદો છે અને દારૂની ગેરકાયદેસર હેરાફેરીના કેસો પણ સમયાંતરે સામે આવતા રહ્યા છે. આનો અર્થ એ નથી કે આ તમામ વિસ્તારોમાં મિથેનોલવાળો દારૂ વેચાય છે.
પરંતુ ભૂતકાળના કેટલાક કેસો બતાવે છે કે મિથેનોલ અને ગેરકાયદેસર દારૂનું જોખમ આ ભૂગોળ માટે અજાણ્યું નથી.
વલસાડ–વાપી: જૂની લઠ્ઠાકાંડની કડી
2017ના સુરત લઠ્ઠાકાંડમાં ફોરેન્સિક તપાસમાં મિથેનોલવાળા દારૂની પુષ્ટિ થઈ હતી. તે સમયે દારૂની હેરાફેરી રોકવા માટે વલસાડ અને વાપીમાંથી પણ પોલીસ દળ તૈનાત કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઘટના જૂની છે, પરંતુ એક બાબત સ્પષ્ટ કરે છે— મિથેનોલ આધારિત લઠ્ઠાનું જોખમ દક્ષિણ ગુજરાત માટે નવું નથી.
આજે સવાલ એ છે કે ત્યારથી અત્યાર સુધી દારૂ અને ઝેરી કેમિકલની સપ્લાય ચેઇન પર દેખરેખ કેટલી મજબૂત બની?
સેલવાસ: 2015ની ચોંકાવનારી કડી
2015ના મુંબઈ લઠ્ઠાકાંડ બાદ મુંબઈ ક્રાઇમ બ્રાન્ચની તપાસમાં સેલવાસનું નામ પણ સામે આવ્યું હતું. મુંબઈ પોલીસ સેલવાસ સુધી પહોંચી હતી અને મિથેનોલના સપ્લાય અંગે તપાસ કરી હતી. આ કેસને આજના ભાવનગર કેસ સાથે સીધી રીતે જોડવાનો કોઈ પુરાવો નથી.
પરંતુ તે એક મહત્વનો ઐતિહાસિક પ્રશ્ન જરૂર ઉભો કરે છે—
ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ થતું મિથેનોલ અને અન્ય સ્પિરિટ ગેરકાયદેસર દારૂના નેટવર્ક સુધી પહોંચે નહીં તેની દેખરેખ કેવી રીતે થાય છે?
પાલઘર: મિથેનોલ સાથે સીધો હૂચ કનેક્શન
2015માં પાલઘર વિસ્તારમાં પોલીસ કાર્યવાહીમાં મિથેનોલ અને સ્પિરિટ સહિતની સામગ્રી મળી હતી. તપાસમાં મિથેનોલનો ઉપયોગ હૂચ બનાવવામાં થતો હોવાનો આરોપ સામે આવ્યો હતો. આ પણ ભાવનગરની હાલની ઘટનાનો પુરાવો નથી. પરંતુ તે બતાવે છે કે મિથેનોલ અને ગેરકાયદેસર દારૂ વચ્ચેની કડી માત્ર ગુજરાત પૂરતી મર્યાદિત નથી.
દમણ: સૌથી મોટો સપ્લાય-ચેઇન સવાલ
દમણમાં કાયદેસર રીતે દારૂનું વેચાણ થાય છે. બીજી તરફ ગુજરાતમાં દારૂબંધી છે. આ ભૌગોલિક વિસંગતિના કારણે દમણમાંથી ગુજરાત તરફ દારૂની ગેરકાયદેસર હેરાફેરીના કેસો સમયાંતરે સામે આવે છે. તાજેતરના એક કેસમાં દમણ તરફથી ગુજરાત જતી ગેરકાયદેસર દારૂની હેરાફેરી દરમિયાન આરોપીઓ ઝડપાયા હતા.
પરંતુ અહીં પણ એક મહત્વની સ્પષ્ટતા જરૂરી છે: દમણથી ગેરકાયદેસર દારૂની હેરાફેરીના કેસો મળ્યા છે, પરંતુ તેને મિથેનોલવાળા દારૂ સાથે સીધી રીતે જોડતો હાલનો પુરાવો મળ્યો નથી. તેથી તપાસનો સવાલ અલગ છે—
શું દમણમાંથી બહાર જતી દરેક ગેરકાયદેસર દારૂની બોટલ માત્ર અસલી IMFL હોય છે કે તેમાં નકલી/ભેળસેળવાળા માલની પણ ચકાસણી થાય છે?
સેલવાસથી ગુજરાત સુધીનો વાસ્તવિક દારૂ રૂટ
2025માં અમદાવાદ ગ્રામ્ય પોલીસે સિલવાસાથી ગોંડલ જતો મોટી કિંમતનો IMFLનો જથ્થો ઝડપ્યો હતો. ટ્રકમાં હજારો સીલબંધ બોટલો છુપાવીને લઈ જવામાં આવી રહી હતી અને તેનો માર્ગ વલસાડ, વાપી, સુરત અને ભરૂચ તરફથી પસાર થતો હતો. આ કેસ મિથેનોલનો કેસ નહોતો. પરંતુ આ ઘટનાએ એક વાસ્તવિક બાબત સાબિત કરી સેલવાસ–વલસાડ–વાપી–ગુજરાત વચ્ચે ગેરકાયદેસર IMFLની સપ્લાય ચેઇનનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
હવે ભાવનગરની ઘટનાના પ્રકાશમાં તપાસનો સવાલ એ છે કે આ પ્રકારના નેટવર્કમાં નકલી અથવા ભેળસેળવાળો દારૂ ક્યારે અને કેવી રીતે પ્રવેશી શકે?
કેમિકલની બાબત સૌથી ગંભીર
વલસાડ–વાપી–સેલવાસ–પાલઘર પટ્ટો મોટો ઔદ્યોગિક વિસ્તાર છે. અહીં વિવિધ પ્રકારના ઔદ્યોગિક કેમિકલનો ઉપયોગ થાય છે. આથી માત્ર દારૂની બોટલો તપાસવી પૂરતી નથી.
તપાસનો એક મહત્વનો ભાગ હોવો જોઈએ:
મિથેનોલ ખરીદનાર કોણ?
કેટલું ખરીદે છે?
કયા ઉદ્યોગ માટે ખરીદે છે?
કેટલું વપરાય છે?
બાકીનો જથ્થો ક્યાં જાય છે?
અને કોઈ શંકાસ્પદ ડાયવર્ઝન થાય છે કે નહીં?
જો કોઈ કેસમાં ઔદ્યોગિક મિથેનોલ ગેરકાયદેસર દારૂમાં વપરાયું હોય તો તેની સપ્લાય ચેઇન શોધવી લઠ્ઠાકાંડના આરોપીને પકડવા જેટલી જ મહત્વની છે.
બોટલ પર બ્રાન્ડ હોય એટલે દારૂ અસલી?
ભાવનગરની ઘટના આ માન્યતાને પણ પડકારે છે. નકલી દારૂ બનાવનારાઓ જાણીતી બ્રાન્ડના નામ, બોટલ, લેબલ અને સીલનો ઉપયોગ કરે તો ગ્રાહક માટે બહારથી અસલી-નકલી ઓળખવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
એટલે ગ્રાહક માટે સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો છે: અજાણ્યા સ્ત્રોતનું અથવા ગેરકાયદેસર રીતે મળતો દારૂ ન પીવો. કારણ કે માત્ર બોટલ જોઈને મિથેનોલ છે કે નહીં તે નક્કી કરી શકાતું નથી. હવે સવાલ સરકાર અને તપાસ એજન્સીઓને
ભાવનગરની ઘટના બાદ દક્ષિણ ગુજરાત અને પાલઘર માટે પાંચ સવાલો મહત્વના છે:
1. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં વલસાડ, દમણ, સેલવાસ અને પાલઘરમાં મિથેનોલ કેટલા વખત જપ્ત થયું?
2. કેટલા કેસમાં મિથેનોલનો ઉપયોગ ગેરકાયદેસર દારૂ બનાવવામાં થયો હોવાનું સામે આવ્યું?
3. ઔદ્યોગિક મિથેનોલની ખરીદી અને વપરાશની દેખરેખ કેવી રીતે થાય છે?
4. દમણ–સેલવાસથી ગુજરાત અને પાલઘર તરફ જતા ગેરકાયદેસર IMFLમાં નકલી અથવા ભેળસેળવાળા દારૂના નમૂનાઓ ક્યારેય મળ્યા છે?
5. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આ વિસ્તારોમાંથી પકડાયેલા શંકાસ્પદ દારૂના કેટલા નમૂનાઓનું ફોરેન્સિક પરીક્ષણ થયું અને તેમાં શું મળ્યું?
હાલ ઉપલબ્ધ પુરાવા પરથી ભાવનગરના મિથેનોલ લઠ્ઠાકાંડને વલસાડ, દમણ, સેલવાસ કે પાલઘરના હાલના કોઈ નેટવર્ક સાથે સીધી રીતે જોડવાનો પુરાવો નથી. પરંતુ ભૂતકાળના કેસો બતાવે છે કે— મિથેનોલ + ગેરકાયદેસર દારૂ + આંતરરાજ્ય/આંતરપ્રદેશીય સપ્લાય ચેઇન આ ત્રણેય બાબતો આ વિશાળ ભૂગોળમાં અગાઉ સામે આવી ચૂકી છે. એટલે ભાવનગરની ઘટના પછી તપાસનો સવાલ માત્ર ભાવનગર પૂરતો કેમ રહે?
શું દક્ષિણ ગુજરાત અને ઉત્તર મહારાષ્ટ્રમાં પણ હવે ‘ઝેરી દારૂ’ સામે સઘન ફોરેન્સિક અને સપ્લાય-ચેઇન ઓડિટની જરૂર નથી? સવાલ દારૂનો નથી—સવાલ છે કે કોઈ ઝેરી કેમિકલ માણસના ગ્લાસ સુધી પહોંચે તે પહેલાં સિસ્ટમ ક્યાં નિષ્ફળ જાય છે?
