વલસાડ | વિશેષ અહેવાલ
વલસાડ જિલ્લામાં ટીબી નાબૂદી માટે ફરી એકવાર જનભાગીદારી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ધરમપુર ટીબી સેન્ટર ખાતે MY Bharatના યુવાનો માટે શરૂ થયેલી પાંચ દિવસીય તાલીમનો હેતુ માત્ર ટીબી અંગે માહિતી આપવાનો નહીં, પરંતુ યુવાનોને ગામડાં સુધી જાગૃતિ પહોંચાડતા ‘TB દૂત’ તરીકે તૈયાર કરવાનો છે. જોકે, ઉપલબ્ધ ડેટા દર્શાવે છે કે આ અભિયાન પાછળનું પડકારનું કદ નાનું નથી.
વલસાડ જિલ્લા વિકાસના આરોગ્ય સૂચકાંકો અનુસાર જૂન 2024માં જિલ્લામાં TB incidence 1 લાખની વસ્તીએ 134.90 કેસ હતો, જ્યારે TB દર્દીઓનો cure + treatment completed દર 91 ટકા નોંધાયો હતો. જિલ્લા માટે 2025માં incidence ઘટાડીને 115 અને સારવાર સફળતા 93 ટકા કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો હતો. આ આંકડા Nikshay Portal આધારિત છે.
વલસાડ જિલ્લામાં TB અંગેનું વધુ વિગતવાર ચિત્ર GMERS Valsad સાથે સંકળાયેલા તાજેતરના અભ્યાસમાંથી મળે છે. Nikshay Portalના જાન્યુઆરી 2023થી ડિસેમ્બર 2024 સુધીના ડેટાના વિશ્લેષણમાં જિલ્લામાં કુલ 4,795 TB દર્દીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ વિશ્લેષણમાં વલસાડ જિલ્લાના છ TB Units — વાપી, વલસાડ, ભિલાડ, ધરમપુર, કપરાડા અને પારડી — આવરી લેવાયા હતા.
TB Unit પ્રમાણે દર્દીઓનું પ્રમાણ જોતા સૌથી વધુ કેસ વાપી TB Unitમાં 1,801 (37.6%) હતા. ત્યારબાદ વલસાડમાં 1,086 (22.6%), ભિલાડમાં 820 (17.1%), કપરાડામાં 396 (8.3%), પારડીમાં 385 (8.0%) અને ધરમપુરમાં 307 (6.4%) દર્દીઓ નોંધાયા હતા.
અર્થાત્, વાપી અને વલસાડ TB Units મળીને 2,887 દર્દીઓ, એટલે કે કુલ દર્દીઓના આશરે 60.2 ટકા, ધરાવતા હતા. આ આંકડો વલસાડ જિલ્લાના શહેરી-ઔદ્યોગિક પટ્ટા સામે TB નિયંત્રણના પડકારને વધુ સ્પષ્ટ બનાવે છે.
અભ્યાસમાં સૌથી મોટો દર્દી વર્ગ યુવાન અને કામકાજની વયનો જોવા મળ્યો હતો. 21થી 30 વર્ષની વયના દર્દીઓનો હિસ્સો 26.2 ટકા, જ્યારે 31થી 40 વર્ષના દર્દીઓનો હિસ્સો 19.5 ટકા હતો. બંને જૂથ મળીને લગભગ 45.7 ટકા થાય છે.
આથી MY Bharatના યુવાનોને TB જાગૃતિના દૂત બનાવવાનો અભિગમ મહત્વનો બની જાય છે. કારણ કે TBનો મોટો બોજ એવા વયજૂથમાં જોવા મળી રહ્યો છે જે પરિવાર, રોજગાર અને ઔદ્યોગિક અર્થતંત્ર સાથે સીધો જોડાયેલો છે.
2023-24ના અભ્યાસમાં નોંધાયેલા 4,795 દર્દીઓમાંથી 187 દર્દીઓના મૃત્યુ થયા, એટલે કે આશરે 3.9 ટકા mortality નોંધાઈ.
અભ્યાસમાં HIV, hypertension, ઓછું BMI, તમાકુનું સેવન તથા અગાઉના TB દર્દી સાથેનો સંપર્ક જેવા પરિબળો મૃત્યુના જોખમ સાથે જોડાયેલા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
આથી TB માત્ર ચેપનો રોગ નથી, પરંતુ દર્દીની અન્ય આરોગ્ય સ્થિતિ, પોષણ અને જીવનશૈલી સાથે પણ ગંભીર રીતે જોડાયેલો પડકાર છે.
વલસાડ જેવા ઔદ્યોગિક જિલ્લામાં migrant populationને અવગણીને TB નાબૂદીનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે. 2023-24ના ડેટામાં 4,795 TB દર્દીઓમાંથી 1,208 દર્દીઓ migrant હતા, એટલે કે લગભગ 25.2 ટકા.
વાપી, સરિગામ, ઉમરગામ અને આસપાસના ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં કામ માટે આવતા શ્રમિકો, ભાડાના રહેઠાણો અને સ્થળાંતરની સતત પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં લેતાં TB screening, treatment continuity અને દર્દી જ્યાં જાય ત્યાં સારવાર ચાલુ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું મહત્વપૂર્ણ બને છે.
અભ્યાસનો એક મહત્વનો મુદ્દો case finding છે. 4,795 દર્દીઓમાંથી માત્ર 1.9 ટકા કેસ active case finding દ્વારા ઓળખાયા, જ્યારે આશરે 98.1 ટકા કેસ routine/passive screening દ્વારા નોંધાયા હતા.
આનો સીધો અર્થ એવો નથી કે જિલ્લામાં 98 ટકા TB દર્દીઓ ‘છુપાયેલા’ છે. પરંતુ આ આંકડો ચોક્કસપણે એક મહત્વનો સવાલ ઊભો કરે છે:
શું લક્ષણો ધરાવતા લોકો પોતે આરોગ્ય કેન્દ્ર સુધી પહોંચે તેની રાહ જોવાને બદલે વધુ સક્રિય રીતે સમુદાયમાં શોધખોળ કરવાની જરૂર છે? અહીં જ MY Bharatના યુવાનોની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
21 ઓગસ્ટે ધરમપુર TB સેન્ટર ખાતે શરૂ થયેલી પાંચ દિવસીય તાલીમમાં યુવાનોને TBના કારણો, લક્ષણો, સંક્રમણથી બચાવ, તપાસ, સારવાર અને સામાજિક ગેરમાન્યતાઓ અંગે તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે.
તાલીમ બાદ આ સ્વયંસેવકો જિલ્લાના પસંદ કરાયેલા પાંચ ગામોમાં જઈને લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવશે અને જરૂરી હોય ત્યાં લોકોને તપાસ તથા આરોગ્ય સેવાઓ સુધી પહોંચવામાં મદદ કરશે.
અર્થાત્, અભિયાનનો ફોકસ હવે માત્ર ‘TBની સારવાર’થી આગળ વધીને ‘TBની વહેલી ઓળખ’ અને ‘સમુદાય સુધી પહોંચ’ તરફ લઈ જવાનો પ્રયાસ છે.
વલસાડમાં TB સામે સરકારી આરોગ્ય તંત્રની કામગીરીથી સારવાર સફળતાનો દર 91 ટકા સુધી પહોંચ્યો છે, પરંતુ ઉપલબ્ધ ડેટા બતાવે છે કે રોગનો બોજ, ખાસ કરીને વાપી-વલસાડના ઔદ્યોગિક પટ્ટામાં, હજુ નોંધપાત્ર છે.
