ખતલવાડા નજીક ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણની આશંકા વચ્ચે જળચર જીવસૃષ્ટિ પર સંકટ; પહાડો અને જંગલોમાં વસતા વન્યજીવો માટે પણ જોખમની તપાસ જરૂરી

ઉમરગામ, વલસાડ: વલસાડ જિલ્લાના ઉમરગામ તાલુકાના ખતલવાડા વિસ્તાર નજીક આવેલી ટોકર ખાડીમાં મોટી સંખ્યામાં માછલીઓ મૃત હાલતમાં મળી આવતાં પર્યાવરણપ્રેમીઓ અને સ્થાનિકોમાં ચિંતા ફેલાઈ છે. આ ઘટનામાં માછલીઓની સાથે કાચબો પણ મૃત હાલતમાં જોવા મળતો હોવાના વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર સામે આવ્યા છે. પાણીમાં ફીણ અને ખાડીના કિનારે ઢગલાબંધ મૃત માછલીઓનાં દૃશ્યો સમગ્ર ઘટનાની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
સ્થાનિક સ્તરે આસપાસના ઔદ્યોગિક એકમોમાંથી નીકળતા કેમિકલયુક્ત ગંદા પાણીના કારણે આ સ્થિતિ સર્જાઈ હોવાની આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે. જોકે, કયા સ્ત્રોતમાંથી કયું પ્રદૂષક પાણીમાં ભળ્યું અને જળચર જીવોના મોતનું ચોક્કસ કારણ શું છે તે વૈજ્ઞાનિક તપાસ બાદ જ સ્પષ્ટ થઈ શકશે.
માછલીઓ સાથે કાચબાનાં મોત વધુ ચિંતાજનક
આ ઘટનામાં સૌથી ગંભીર બાબત માત્ર માછલીઓનાં મોત નહીં, પરંતુ કાચબા જેવા વન્યજીવના મૃતદેહો પણ જોવા મળવાની છે. કાચબા જળચર પર્યાવરણના મહત્વપૂર્ણ અંગ છે. પાણીની ગુણવત્તામાં થતો ફેરફાર, ઓક્સિજનની અછત, ઝેરી રસાયણો અને અન્ય પ્રદૂષકો જળચર જીવો માટે જોખમી બની શકે છે.
જો આ ઘટનામાં કાચબાનાં મોત પ્રદૂષણના કારણે થયાં હોવાનું વૈજ્ઞાનિક તપાસમાં સાબિત થાય તો વન્યજીવ સંરક્ષણ અને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બંને ક્ષેત્રે ગંભીર જવાબદારીનો વિષય બનશે.
પૂર્વ વનમંત્રીના જ મતવિસ્તારમાં વન્યજીવોની સુરક્ષા સામે સવાલ!
ખાસ નોંધનીય બાબત એ છે કે ખતલવાડા વિસ્તાર ગુજરાતના ઉમરગામ વિધાનસભા મતવિસ્તારમાં આવે છે. આ મતવિસ્તારના હાલના ધારાસભ્ય રમણલાલ નાનુભાઈ પાટકર છે, જેઓ અગાઉ ગુજરાત સરકારમાં વન અને આદિજાતિ વિકાસ વિભાગના રાજ્યકક્ષાના મંત્રી તરીકે પણ જવાબદારી સંભાળી ચૂક્યા છે.
આથી આ ઘટનાને માત્ર સ્થાનિક પ્રદૂષણની ઘટના તરીકે નહીં, પરંતુ વન્યજીવ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણની જવાબદારી સાથે જોડીને જોવાની જરૂર છે.
જે વિસ્તારમાં વન્યજીવોના સંરક્ષણ અને કુદરતી સંસાધનોની જાળવણી મહત્ત્વની છે, ત્યાં જળચર જીવોના મોતની ઘટના સામે આવે ત્યારે સંબંધિત વિભાગો અને લોકપ્રતિનિધિઓએ પણ તેની ગંભીરતાથી નોંધ લેવી જોઈએ.
ખાડીની આસપાસના જંગલો અને પહાડી વિસ્તારમાં વસતા વન્યજીવોનું શું?
ટોકર ખાડીની આસપાસનો વિસ્તાર પહાડો, કુદરતી હરિયાળી અને જંગલ વિસ્તાર ધરાવતો હોવાનું સ્થાનિક સ્તરે જણાવાઈ રહ્યું છે. અહીં શિયાળ સહિતના જંગલી પ્રાણીઓ, વિવિધ પક્ષીઓ અને અન્ય વન્યજીવોની અવરજવર તથા વસવાટ હોવાની માહિતી છે. આસપાસના વિસ્તારમાં પશુધન પણ પાણીના કુદરતી સ્ત્રોતો પર આધારિત હોઈ શકે છે.
આ સંજોગોમાં એક અત્યંત ગંભીર સવાલ ઊભો થાય છે.
જો ખાડીનું પ્રદૂષિત પાણી કોઈ વન્યજીવ કે પશુએ પીધું હશે તો? શું તેની અસરથી અન્ય પ્રાણીઓનાં મોત થયાં હશે? શું તેમની તબિયત, પ્રજનનક્ષમતા અથવા અન્ય જૈવિક પ્રક્રિયાઓ પર લાંબા ગાળાની આડઅસર થઈ શકે છે?
હાલ આ બાબતો અંગે કોઈ પુષ્ટિ થયેલા પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી, પરંતુ સંભવિત જોખમને અવગણી શકાય નહીં. વન વિભાગે ખાડીની આસપાસના જંગલ વિસ્તાર, પાણી પીવાના સ્થળો અને વન્યજીવોની અવરજવરનાં માર્ગોનું સર્વેક્ષણ કરવું જોઈએ. મૃત કે બીમાર પ્રાણીઓની કોઈ ઘટના બની હોય તો તેનો પણ રેકોર્ડ તપાસવો જોઈએ.
ઓડિશામાં કાચબાઓના રક્ષણ માટે વિશેષ અભિયાન, અહીં જળચર જીવોની સુરક્ષા કોણ કરશે?
દેશમાં દરિયાઈ કાચબાઓના સંરક્ષણ માટે ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડ દ્વારા ઓડિશાના દરિયાકાંઠે Operation Olivia ચલાવવામાં આવે છે. આ અભિયાન હેઠળ Olive Ridley કાચબાઓના પ્રજનન અને ઇંડાં મૂકવાના વિસ્તારોનું રક્ષણ કરવામાં આવે છે.
આ કામગીરીમાં કોસ્ટ ગાર્ડનાં જહાજો અને એરક્રાફ્ટ દ્વારા દરિયાઈ વિસ્તારમાં પેટ્રોલિંગ તથા હવાઈ દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. વન વિભાગ અને અન્ય સંબંધિત સંસ્થાઓનો પણ સહયોગ લેવામાં આવે છે.
જ્યારે ઓડિશામાં કાચબાઓના અસ્તિત્વને બચાવવા માટે વિશેષ અભિયાન ચલાવવામાં આવે છે, ત્યારે ગુજરાતના ઉમરગામમાં કાચબા સહિતના જળચર જીવોના મોતની આશંકા વચ્ચે તેમની સુરક્ષા માટે કઈ વ્યવસ્થા છે તે સવાલ ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે.
- GPCB દ્વારા ઘટનાસ્થળે પહોંચીને પાણીના નમૂના લેવામાં આવ્યા છે?
- પાણીમાં કયા ઝેરી રસાયણો કે પ્રદૂષકોની હાજરી છે?
- મૃત માછલીઓ અને કાચબાના મૃતદેહોનું વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ કરાયું છે?
- આસપાસની કંપનીઓના ETP અને ગંદા પાણીના નિકાલની તપાસ થઈ છે?
- કાચબાના મોતની જાણ વન વિભાગના વન્યજીવ અધિકારીઓને કરવામાં આવી છે?
- ખાડી આસપાસના જંગલ વિસ્તારમાં વન્યજીવો અને પશુઓની સ્થિતિનું સર્વેક્ષણ કરાશે?
- અગાઉ પણ આ વિસ્તારમાં પ્રદૂષિત પાણી છોડવા અને માછલીઓનાં મોતની ફરિયાદો થઈ હોય તો તેના પર શું કાર્યવાહી કરવામાં આવી?
- પ્રદૂષણ ફેલાવનાર એકમ સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી અને પર્યાવરણને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈની જવાબદારી નક્કી થશે?
- કંપનીઓના આર્થિક હિત સામે જળચર અને વન્યજીવનું અસ્તિત્વ?
ઔદ્યોગિક વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તેના નામે નદી, ખાડી, જંગલ અને વન્યજીવની સુરક્ષાને અવગણવાની છૂટ કોઈને હોઈ શકે નહીં.
જો તપાસમાં કોઈ ઔદ્યોગિક એકમ દ્વારા નિયમો વિરુદ્ધ પ્રદૂષિત પાણી છોડવાનું સાબિત થાય તો માત્ર નોટિસ કે ઔપચારિક કાર્યવાહી પૂરતી ન રહેતાં લાગુ પર્યાવરણ અને વન્યજીવ કાયદાઓ હેઠળ ગંભીર કાયદાકીય કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
સાથે જ પ્રદૂષણના કારણે જળચર જીવો ઉપરાંત જંગલમાં વસતા પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને આસપાસના પશુધન પર કોઈ અસર થઈ છે કે નહીં તેની પણ વૈજ્ઞાનિક તપાસ થવી જોઈએ.
ખતલવાડાની ટોકર ખાડીમાં બનેલી આ ઘટનાનું સાચું કારણ સામે આવે, જવાબદાર હોય તેવા એકમોની જવાબદારી નક્કી થાય અને કુદરતી સંપત્તિ તથા જીવસૃષ્ટિને સુરક્ષિત રાખવા માટે અસરકારક પગલાં લેવાય તે સમયની માંગ છે.
મુદ્દો માત્ર મૃત માછલીઓનો નથી, મુદ્દો છે ખાડી, જંગલ અને સમગ્ર જીવસૃષ્ટિના અસ્તિત્વનો!
સોર્સ ક્રેડિટ:
- સ્થળનાં દૃશ્યો અને મૃત માછલીઓ તથા કાચબાના વીડિયો: Instagram – @kirti_vlog (સોશિયલ મીડિયા પર ઉપલબ્ધ વીડિયો; મૂળ અપલોડરની ક્રેડિટ સાથે).
- કાચબા સંરક્ષણ અને Operation Olivia: Press Information Bureau, Ministry of Defence અને Indian Coast Guard.
- વન્યજીવ સંરક્ષણ અંગે કાયદાકીય સંદર્ભ: Ministry of Environment, Forest and Climate Change.
- ઉમરગામ વિસ્તારના પર્યાવરણીય સંદર્ભ: Gujarat Samachar અને Heinrich Böll Stiftungનો અભ્યાસ.
સંપાદકીય નોંધ: પ્રદૂષણ અને કંપનીઓની સંડોવણી અંગેના આક્ષેપોની સત્તાવાર પુષ્ટિ બાકી છે. કોઈ કંપનીને જવાબદાર ઠેરવતાં પહેલાં તેના સંબંધિત પુરાવા અને જવાબ મેળવવા જરૂરી છે.
PRS India – રમણલાલ નાનુભાઈ પાટકરનો ધારાસભ્ય રેકોર્ડ.
BJP Gujarat – અગાઉના મંત્રીમંડળમાં વિભાગની જવાબદારી.
સંદેશ – ખતલવાડા ટોકર ખાડીમાં કેમિકલયુક્ત પાણી અંગેનો અહેવાલ.
TV9 Gujarati – ઉમરગામમાં કેમિકલયુક્ત પાણી છોડવાની અગાઉની ઘટના.
વલસાડ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર – જિલ્લાના ભૂગોળ અને કુદરતી વિસ્તારની માહિતી.
GSTV – ઉમરગામના દરિયાઈ પર્યાવરણ અંગેનો અહેવાલ





