20 વર્ષ જૂનો નર્મદા વિવાદ ઉકેલાયો… પરંતુ દક્ષિણ ગુજરાતમાં ફરી કેમ વધી રહી છે ચિંતા?
Auranga Times | વિશેષ અહેવાલ
કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહની હાજરીમાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાન વચ્ચે નર્મદા સંબંધિત દાયકાઓ જૂના વિવાદનો ઉકેલ જાહેર થયા બાદ એક નવો પ્રશ્ન ચર્ચામાં આવ્યો છે.
મહારાષ્ટ્રને મળનારા 10 TMC નર્મદા પાણીનો માર્ગ આખરે શું હશે?
આ પ્રશ્ન એટલા માટે મહત્વનો છે કે દક્ષિણ ગુજરાતમાં વર્ષોથી ભારે વિરોધનો સામનો કરનાર Par-Tapi-Narmada Link Project પણ નર્મદા સાથે જોડાયેલો છે.
મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે 20 વર્ષ જૂનો પડતર પ્રશ્ન ઉકેલાયો હોવાનું જણાવ્યું. શું તેનો સંદર્ભ કેન્દ્ર, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર વચ્ચે 2010માં થયેલા પાર–તાપી–નર્મદા રિવર લિંક પ્રોજેક્ટના MoU અને ત્યારબાદ અટવાયેલી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલો છે?
એક તરફ મહારાષ્ટ્ર સરકારના જણાવ્યા મુજબ સમજૂતી બાદ રાજ્યને કુલ 10 TMC નર્મદા પાણી મળશે. તેમાંથી 5 TMC પાણી પ્રસ્તાવિત Narmada–Tapi Diversion Scheme દ્વારા, અને 5 TMC પાણી ચોમાસા દરમિયાન ઉકાઈ ડેમમાં ઉપલબ્ધ વધારાના પાણીમાંથી લિફ્ટ સિસ્ટમ દ્વારા આપવાની વ્યવસ્થા સ્વીકારવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે.
અહીંથી જ શરૂ થાય છે સૌથી મોટો પ્રશ્ન
Narmada–Tapi Diversion Scheme એટલે શું?કારણ કે અત્યાર સુધી દક્ષિણ ગુજરાતમાં જે યોજના સૌથી વધુ જાણીતી રહી છે તે Par-Tapi-Narmada Link Project છે.
NWDAના DPR અનુસાર આ યોજનાનો મૂળ હેતુ પશ્ચિમ ઘાટ વિસ્તારમાંથી ઉપલબ્ધ વધારાનું પાણી કેનાલ મારફતે નર્મદા કમાન્ડમાં પહોંચાડવાનો હતો જેથી સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છને પાણી મળી શકે. તેમાં લગભગ 395 કિમી લાંબી કેનાલ અને અનેક ડેમનો સમાવેશ થાય છે.
એટલે હવે સ્વાભાવિક પ્રશ્ન એ છે કે— મહારાષ્ટ્રને મળનારા 5 TMC પાણી માટે જે Narmada–Tapi Diversion Schemeની વાત થઈ રહી છે, તે Par-Tapi-Narmada Projectથી અલગ યોજના છે કે એ જ યોજનાનો કોઈ સુધારેલો ભાગ?
હાલ સુધી સરકાર તરફથી આ મુદ્દે સ્પષ્ટ જાહેર નકશો અથવા વિગતવાર ટેક્નિકલ સ્પષ્ટતા ઉપલબ્ધ નથી.
વર્ષો સુધી વિવાદ કેમ ચાલ્યો?
આ વિવાદ માત્ર પાણીનો નહોતો. તેમાં અનેક મુદ્દાઓ સામેલ હતા: ચાર રાજ્યો વચ્ચે ખર્ચ વહેંચણી, વિસ્થાપિતોને વળતર, પાણી વહેંચણી, અને અમલીકરણ અંગેનો મતભેદ. આ કારણોસર વર્ષો સુધી અંતિમ સમજૂતી થઈ શકી નહોતી.
હવે અચાનક સમજૂતી કેમ થઈ?
કેન્દ્ર સરકારે ચારેય રાજ્યો વચ્ચે લાંબા સમયથી અટવાયેલા નાણાકીય અને વહીવટી વિવાદોનો ઉકેલ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેના પરિણામે નર્મદા સંબંધિત સમજૂતી થઈ. પરંતુ… આ સમજૂતીમાં Par-Tapi-Narmada Link Project ફરી શરૂ કરવાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ જાહેર દસ્તાવેજોમાં જોવા મળતો નથી.
ગુજરાત માટે શું અર્થ નીકળે?
સરકારનું કહેવું છે કે: આંતરરાજ્ય વિવાદ સમાપ્ત થયો. પાણીનું વધુ સારું સંચાલન થશે. ચારેય રાજ્યો વચ્ચે સહકાર વધશે. પરંતુ દક્ષિણ ગુજરાતમાં કેટલાક સવાલો હજુ પણ જીવંત છે. લોકોમાં ઊભી થયેલી શંકાઓ
જો મહારાષ્ટ્રને 5 TMC પાણી Narmada–Tapi Diversionથી મળશે તો તેની ચોક્કસ રૂપરેખા શું છે?
- શું નવી કેનાલ બનશે?
- શું જૂના DPRનો કોઈ ભાગ અમલમાં આવશે?
- શું આ માટે નવી પર્યાવરણ મંજૂરી લેવાશે?
- શું આદિવાસી વિસ્તારો ફરી અસરગ્રસ્ત બનશે?
હાલ આ તમામ પ્રશ્નોના સત્તાવાર જવાબ જાહેર થયા નથી.
સરકાર આ સમજૂતીને Cooperative Federalismનું ઉદાહરણ ગણાવે છે. બીજી તરફ વિરોધ પક્ષ અને આદિવાસી સંગઠનોનું કહેવું છે કે દક્ષિણ ગુજરાતના લોકોનો વિશ્વાસ જીતવા માટે સરકાર સ્પષ્ટ દસ્તાવેજ જાહેર કરે. સાચું શું છે?
હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે કોઈ રાજકીય ષડ્યંત્ર થયું છે એવું કહેવા માટે પૂરતા પુરાવા નથી. પરંતુ એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે સરકારે Narmada–Tapi Diversion Scheme અને Par-Tapi-Narmada Link Project વચ્ચેનો તફાવત જાહેરમાં સ્પષ્ટ કર્યો નથી, જેના કારણે ગેરસમજ અને શંકાઓ વધી રહી છે.
Auranga Timesના પાંચ સીધા પ્રશ્નો
- Narmada–Tapi Diversion Schemeનો સત્તાવાર નકશો જાહેર કેમ કરવામાં આવતો નથી?
- શું આ યોજના Par-Tapi-Narmada Link Projectથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે?
- જો અલગ છે તો DPR ક્યાં છે?
- જો જૂના પ્રોજેક્ટનો જ કોઈ ભાગ છે તો ગુજરાત સરકાર તેનું સ્પષ્ટીકરણ કેમ કરતી નથી?
- મહારાષ્ટ્રને મળનારા 10 TMC પાણીથી ગુજરાતના પાણીના હિત પર કોઈ અસર પડશે કે નહીં?
ઉલ્લેખનીય છે કે, હાલ ઉપલબ્ધ સત્તાવાર માહિતીના આધારે Par-Tapi-Narmada Link Project ફરી મંજૂર થયો છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. પરંતુ એટલું પણ સ્પષ્ટ છે કે મહારાષ્ટ્રને 10 TMC પાણી પહોંચાડવા માટે જે “Narmada–Tapi Diversion Scheme”નો ઉલ્લેખ થયો છે, તેની સંપૂર્ણ ટેક્નિકલ વિગતો અને રૂપરેખા જાહેર ન થતાં અનેક વાજબી પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
આ જ પ્રશ્નોના સ્પષ્ટ જવાબો સમગ્ર વિવાદનો સાચો અંત લાવી શકે છે.
