2018ના મોનિટરિંગના આધારે વાપીનો CEPI સ્કોર 79.95; 2026માં લોકસભામાં કેન્દ્ર સરકારની સ્પષ્ટતા. ₹117.72 કરોડના પર્યાવરણીય વળતરનો NGT આદેશ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર હેઠળ.
વાપી | Auranga Times
વાપી ઔદ્યોગિક વિસ્તાર પ્રદૂષણના ગંભીર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે અને તેને આજે પણ કેન્દ્ર સરકારના સત્તાવાર રેકોર્ડમાં ‘ક્રિટિકલી પોલ્યુટેડ એરિયા’ (CPA) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વાપી પ્રદૂષિત ઝોનમાંથી બહાર આવી ગયું હોવાની માન્યતા વચ્ચે 20 જુલાઈ 2026ના રોજ લોકસભામાં રજૂ થયેલા કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયના જવાબે આ મુદ્દે સ્પષ્ટતા કરી છે.
લોકસભાના અતારાંકિત પ્રશ્ન નંબર 155ના જવાબમાં કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે વાપી ઔદ્યોગિક વિસ્તારને CPCB દ્વારા વર્ષ 2018માં કરવામાં આવેલા મોનિટરિંગના આધારે Critically Polluted Area તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો હતો. મંત્રાલયે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વાપી સહિતના CPA વિસ્તારોમાં નવા પ્રોજેક્ટ અને પ્રવૃત્તિઓની મંજૂરી માટે 25 ઓક્ટોબર 2019ના રોજ ઘડવામાં આવેલી વિશેષ પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાનું પાલન કરવામાં આવે છે.
Moratorium ઉઠ્યો, પરંતુ CPAનો દરજ્જો યથાવત
વાપી પ્રદૂષિત ઝોનમાંથી બહાર આવી ગયું હોવાની ચર્ચા પાછળ એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક ગૂંચવણ છે. CAGના 2022ના અહેવાલ મુજબ વાપી પર નવા પ્રોજેક્ટની પર્યાવરણીય મંજૂરી અંગે લાદવામાં આવેલો Moratorium નવેમ્બર 2016માં ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો.
પરંતુ Moratorium ઉઠાવવો અને Critically Polluted Areaનો દરજ્જો દૂર થવો એ બે અલગ બાબતો છે.
CAGના અહેવાલમાં વાપીનો CEPI સ્કોર વર્ષ 2009માં 88.09, 2011માં 90.75, 2013માં 85.31, 2016માં 68.2 અને 2018માં 79.95 દર્શાવવામાં આવ્યો છે. CEPI સ્કોર 70 કે તેથી વધુ હોય તે વિસ્તારને Critically Polluted Area તરીકે ગણવામાં આવે છે.
આથી 2016માં Moratorium ઉઠાવાયો હોવા છતાં 2018ના મોનિટરિંગમાં વાપીનો સ્કોર ફરી 79.95 નોંધાયો હતો. જુલાઈ 2026માં લોકસભામાં કેન્દ્ર સરકારે પણ વાપીને CPA તરીકે ઓળખાવ્યું છે.
2019 પછી 82 પ્રોજેક્ટને Environmental Clearance
લોકસભામાં રજૂ થયેલા જવાબમાં કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે વર્ષ 2019થી જવાબની તારીખ સુધી વાપી ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં 82 પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવોને Environmental Clearance (EC) આપવામાં આવી છે.
આ યાદીમાં કેમિકલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રના પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં નવા પ્રોજેક્ટની સાથે હાલના એકમોના વિસ્તરણના પ્રસ્તાવો પણ સામેલ છે.
અહીં સ્પષ્ટતા જરૂરી છે કે આ આંકડો MoEFCC દ્વારા આપવામાં આવેલી Environmental Clearanceનો છે. તેને 82 નવી ફેક્ટરીઓ અથવા 82 Consent to Establish/Consent to Operate મંજૂરીઓ તરીકે સમજવો યોગ્ય નથી. CTE અને CTOની મંજૂરી સંબંધિત રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા અલગ કાયદાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ આપવામાં આવે છે.
દમણગંગા નદીના પ્રદૂષણ મામલે ₹117.72 કરોડનો વળતર આદેશ
વાપી ઔદ્યોગિક વિસ્તારના પ્રદૂષણ અને દમણગંગા નદીમાં ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીના નિકાલ અંગે NGTમાં Aryavart Foundation વિરુદ્ધ Vapi Green Enviro Limited (CETP Vapi) મામલે કાર્યવાહી થઈ હતી.
આ કેસમાં NGTએ 11 જાન્યુઆરી 2019ના રોજ CPCB, IIM અમદાવાદ, IIT ગાંધીનગર, NEERI નાગપુર અને GPCBના પ્રતિનિધિઓની પાંચ સભ્યોની સમિતિ રચી હતી. સમિતિને પર્યાવરણને થયેલા નુકસાન, પુનઃસ્થાપનના ખર્ચ અને CETP તથા પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગોની જવાબદારીનું મૂલ્યાંકન કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.
ત્યારબાદ 28 ઓગસ્ટ 2019ના NGTના આદેશમાં કુલ ₹117.72 કરોડનું પર્યાવરણીય વળતર નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં ₹92.36 કરોડ CETP અને ₹25.36 કરોડ વ્યક્તિગત ઉદ્યોગો માટે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.
આ આદેશને Vapi Green Enviro Limited દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. 4 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે NGTના આદેશ પર સ્ટે આપ્યો હતો. 20 જુલાઈ 2026ના લોકસભાના જવાબમાં મંત્રાલયે આ મામલો હજી ન્યાયાધીન હોવાનું જણાવ્યું છે. તેથી આ વળતરની રકમ વસૂલાઈ ગઈ છે અથવા અંતિમ ચુકાદો આવી ગયો છે એવો દાવો કરી શકાય નહીં.
CETPના પ્રદૂષણ અંગે અગાઉના નિરીક્ષણોમાં પણ સવાલો
વાપી CETPની કામગીરી અંગે અગાઉ પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. Down To Earthના 24 મે 2023ના અહેવાલમાં જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર 2022 દરમિયાન થયેલા નિરીક્ષણના આધારે CETPના ઇનલેટ અને આઉટલેટમાં TDS, Chloride અને Sulphate જેવા પરિમાણો અંગે નિર્ધારિત ધોરણોનું પાલન ન થયાની વિગતો પ્રકાશિત થઈ હતી.
આ નિરીક્ષણો 2022ના છે. તેથી તેને હાલની સ્થિતિ તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં, પરંતુ CETPની કામગીરી અને તેના ડિસ્ચાર્જની નિયમિત સ્વતંત્ર ચકાસણી કેટલી જરૂરી છે તે જરૂર દર્શાવે છે.
વાપી આજે પણ Critically Polluted Area તરીકે ઓળખાય છે ત્યારે નવા પ્રોજેક્ટને આપવામાં આવતી પર્યાવરણીય મંજૂરીઓમાં કઈ વિશેષ શરતો લાગુ કરવામાં આવે છે? 2018 પછી CEPIનું નવું મૂલ્યાંકન ક્યારે થયું? વાપી CETPના ટ્રીટેડ પાણીની ગુણવત્તા અને દમણગંગા નદીની હાલની સ્થિતિ અંગે તાજેતરના સ્વતંત્ર મોનિટરિંગ રિપોર્ટ શું કહે છે?
આ ઉપરાંત, 2019માં નક્કી થયેલા પર્યાવરણીય વળતરનો સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલો મામલો કઈ સ્થિતિમાં છે અને NGTના આદેશની અસરકારક અમલવારી માટે સંબંધિત વિભાગોએ અત્યાર સુધી શું પગલાં લીધાં છે, તે પણ જાહેર હિતના મહત્ત્વના પ્રશ્નો છે.
વાપીનો Moratorium ઉઠી ગયો હોવાનો અર્થ એ નથી કે પ્રદૂષણનો પ્રશ્ન ઉકેલાઈ ગયો છે. હવે જરૂર છે નવા CEPI મૂલ્યાંકન, CETPના તાજેતરના મોનિટરિંગ અને પર્યાવરણીય મંજૂરીઓની શરતોના પાલનની પારદર્શક વિગતો જાહેર કરવાની.
