🪔 દિવાસો એટલે માત્ર તહેવાર નહીં, દીપ અને પરંપરાનું પર્વ
વાપી/ગુજરાત:
ગુજરાતની લોકપરંપરામાં કેટલાક તહેવારો એવા છે, જેની પાછળ માત્ર ધાર્મિક માન્યતા નહીં પરંતુ પેઢીઓથી ચાલી આવતી સંસ્કૃતિ અને પરિવારજીવનની ભાવના જોડાયેલી છે. દિવાસો પણ એવો જ એક આગવો તહેવાર છે.
આજે 12 ઓગસ્ટ 2026, બુધવારના રોજ અષાઢ વદ અમાસ નિમિત્તે ગુજરાતમાં દિવાસો મનાવવામાં આવી રહ્યો છે. આજનો દિવસ દીપપૂજા અને હરિયાળી અમાસ સાથે પણ જોડાયેલો છે. આવતીકાલથી ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે શ્રાવણ માસનો પ્રારંભ થાય છે.
દીવાથી પડ્યું ‘દિવાસો’ નામ?
દિવાસાની સૌથી વિશેષ પરંપરા એટલે દીવો. પરંપરા અનુસાર ઘરમાં ઘીનો દીવો પ્રગટાવી તેને લાંબા સમય સુધી અખંડ રાખવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં આ દીવો આશરે 36 કલાક સુધી પ્રજ્વલિત રાખવામાં આવે છે. ‘દિવાસો’ શબ્દને ‘દીપ વાસ’ એટલે કે ઘરમાં દીવાનો વાસ સાથે પણ જોડવામાં આવે છે.
દીવો અહીં માત્ર પ્રકાશનું પ્રતીક નથી. અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ જવાની ભાવના અને ઘરમાં સુખ-શાંતિ જળવાઈ રહે તેવી પ્રાર્થના સાથે તેની પૂજા કરવામાં આવે છે.
🌱 જવારા અને માતા પાર્વતીની આરાધના
દિવાસા સાથે એવરત-જીવરત વ્રતની પરંપરા પણ જોડાયેલી છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં અગાઉથી જવારા વાવવામાં આવે છે અને તેની સામે દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે.
એવરત-જીવરતની પરંપરા મુખ્યત્વે મહિલાઓ સાથે જોડાયેલી છે. અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં તેના રીતરિવાજમાં થોડો ફેરફાર જોવા મળે છે. માન્યતા મુજબ આ વ્રત માતા પાર્વતીની આરાધના સાથે જોડાયેલું છે અને પરિવારના સુખ, સમૃદ્ધિ તથા પતિ-પરિવારના કલ્યાણ માટે કરવામાં આવે છે.
👩🦰 એવરત અને જીવરત શું?
લોકપરંપરા અનુસાર એવરત વ્રત નવપરિણીત મહિલાઓ દ્વારા નિશ્ચિત સમયગાળા સુધી કરવામાં આવે છે, જ્યારે જીવરત વ્રત પરિણીત મહિલાઓ સાથે જોડાયેલી પરંપરા છે. જોકે વ્રતની અવધિ અને વિધિમાં પ્રદેશ તથા કુટુંબ પ્રમાણે ભિન્નતા જોવા મળે છે.
દિવાસા દરમિયાન ઉપવાસ, પૂજા, જાગરણ, ભજન-કીર્તન અને દીપપૂજાની પરંપરા પણ અનેક પરિવારોમાં જોવા મળે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં 36 કલાકના જાગરણનો ઉલ્લેખ મળે છે.
🍚 દિવાસાની મીઠાશ પણ ખાસ
ગુજરાતી તહેવાર હોય અને રસોડામાં મીઠાશ ન હોય એવું તો ભાગ્યે જ બને! દિવાસા નિમિત્તે અનેક પરિવારોમાં કંસાર, ખીર, સુખડી સહિતની મીઠાઈ બનાવવાની અને સગાં-સંબંધીઓ તથા પાડોશીઓ સાથે વહેંચવાની પરંપરા છે.
🕉️ દિવાસો એટલે શ્રાવણનું સ્વાગત
દિવાસાનું સૌથી મોટું સાંસ્કૃતિક મહત્વ એ છે કે તે અષાઢના અંત અને શ્રાવણના આગમન વચ્ચેની કડી સમાન છે.
શ્રાવણ એટલે ભગવાન શિવની આરાધના, સોમવારના વ્રત, તહેવારો અને ધાર્મિક માહોલથી ભરેલો મહિનો. તેથી દિવાસાને જાણે શ્રાવણના સ્વાગત માટે ઘરમાં પ્રકાશ પ્રગટાવવાની પરંપરા તરીકે પણ જોઈ શકાય.
આધુનિક સમયમાં જીવનશૈલી બદલાઈ ગઈ છે, છતાં ગુજરાતના અનેક પરિવારોમાં દિવાસાનો દીવો આજે પણ પરંપરાની જ્યોતને જીવંત રાખે છે.
એક દીવો…
એક પરિવાર…
એક પરંપરા…
અને આવતીકાલથી શરૂ થતો શ્રાવણ.
દિવાસો આપણને કદાચ એટલું જ યાદ અપાવે છે કે સમય બદલાય, જીવનશૈલી બદલાય, પરંતુ સંસ્કૃતિની કેટલીક જ્યોત એવી હોય છે જેને પેઢીઓ સુધી પ્રગટતી રાખવામાં આવે છે.
દિવાસાની હાર્દિક શુભકામનાઓ. 🪔🙏
