ત્રણ વર્ષ પહેલાંના બ્લાસ્ટમાં ચારનાં મોત બાદ થયેલી સરકારી કાર્યવાહી, તપાસમાં નોંધાયેલી ખામીઓ અને આજની ઔદ્યોગિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાની જવાબદારીઓ પર વિશેષ અહેવાલ.
વલસાડ | વિશેષ તપાસ
ઔદ્યોગિક વિકાસમાં ઉત્પાદન અને રોકાણ જેટલું જ મહત્ત્વ કામદારોની સુરક્ષા અને પર્યાવરણનું પણ છે. સરીગામ GIDCમાં આવેલી Ven Petrochem & Pharma (India) Pvt. Ltd.માં 27 ફેબ્રુઆરી 2023ની રાત્રે થયેલો બ્લાસ્ટ અને આગ આ બાબતની ગંભીર યાદ અપાવે છે. આ દુર્ઘટનામાં ચાર લોકોનાં મોત થયાં હતાં અને બે લોકો ઘાયલ થયા હતા.
GPCBના અહેવાલ મુજબ રાત્રે આશરે 11:28 વાગ્યે બનેલી આ ઘટનામાં ઇમારતનો એક ભાગ ધરાશાયી થયો હતો. કંપનીની માહિતીના આધારે આશરે 3,430 કિલોગ્રામ Bromhexine Hydrochloride તૈયાર ઉત્પાદન અને પેકિંગ સામગ્રી બળી ગયાનું નોંધાયું હતું. આગને કાબૂમાં લેવા પાંચ ફાયર ટેન્ડર ઉપરાંત આસપાસની કંપનીઓના ફાયર હાઇડ્રન્ટનો ઉપયોગ કરાયો હતો.
GPCBનો ક્લોઝર ઓર્ડર અને સુરક્ષા સુધારાની માગણી
દુર્ઘટનાના બીજા જ દિવસે, 28 ફેબ્રુઆરી 2023ના રોજ GPCBએ Air Act, 1981ની કલમ 31(A) હેઠળ કંપનીને ક્લોઝર ઓર્ડર આપ્યો હતો. તેમાં ઉત્પાદન બંધ કરવા, ₹1.50 લાખની બેંક ગેરંટી અને ₹25 લાખનું વચગાળાનું પર્યાવરણીય વળતર ચૂકવવા સૂચના અપાઈ હતી.
આ ઉપરાંત કંપની પાસે Safety Audit, HAZOP Study, DISHના નિરીક્ષણ અહેવાલ અને માન્ય Public Liability Insurance (PLI)ની વિગતો પણ માગવામાં આવી હતી. એટલે કે કાર્યવાહીનો હેતુ માત્ર એકમ બંધ કરવાનો નહીં, પરંતુ સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓ ઓળખીને સુધારા કરાવવાનો પણ હતો.
NGTની તપાસમાં સામે આવેલી ખામીઓ
NGTએ Original Application No. 150/2023માં સ્વયંસંજ્ઞાન લઈને CPCB, GPCB અને વલસાડ જિલ્લા કલેક્ટરના પ્રતિનિધિઓની સંયુક્ત સમિતિ રચી હતી.
સમિતિના અહેવાલ અંગે 18 મે 2023ના Indian Expressના અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે સ્થળની મુલાકાત પહેલાં સ્ક્રેપ અને અન્ય અવશેષો દૂર કરાયા હતા, જેના કારણે દુર્ઘટનાના કારણની તપાસમાં મુશ્કેલી પડી હતી. અહેવાલમાં Leak Detection and Repair Programme (LDAR)નો અભાવ, સોલ્વન્ટની વિગતો અને વાહનોની અવરજવરના રેકોર્ડનો અભાવ તથા કેટલીક જગ્યાએ ફાયર એક્સટિંગ્વિશર સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલી જેવી ખામીઓનો ઉલ્લેખ થયો હતો.
દુર્ઘટનાના સંભવિત કારણ તરીકે સોલ્વન્ટ લીકેજથી વરાળનું વાદળ બનવાની અને ત્યારબાદ આગ લાગવાની શક્યતા દર્શાવાઈ હતી. જોકે આ અંતિમ રીતે સાબિત થયેલું કારણ નથી.
NGTના 18 સપ્ટેમ્બર 2023ના આદેશમાં સમિતિના અહેવાલના આધારે યુનિટમાં પર્યાવરણ કાયદાના બિનઅનુપાલન અને ખામીઓની નોંધ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ કેસ વધુ કાર્યવાહી માટે NGTની વેસ્ટર્ન ઝોન બેન્ચ, પુણે ખાતે મોકલાયો હતો.
દુર્ઘટના બાદની કાર્યવાહી અંગે સવાલો
GPCBના Action Taken Report સાથે જોડાયેલા Annexure E અને Fના પત્રોની તારીખ 7 મે 2020 છે, એટલે કે દુર્ઘટનાના લગભગ ત્રણ વર્ષ પહેલાંની. તેથી 2023ની ઘટના બાદ DISH અને ઔદ્યોગિક એકમો માટે કોઈ નવી વિશેષ કાર્યવાહી થઈ હતી કે નહીં, તે અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
GPCBએ Safety Audit અને HAZOPના અહેવાલો માગ્યા હતા. પરંતુ તેના અંતિમ તારણો, ભલામણો અને અમલીકરણની ચકાસણી અંગેના દસ્તાવેજો જાહેર થાય તો જ સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં થયેલા સુધારાનું મૂલ્યાંકન થઈ શકે.
GPCBના ઉપલબ્ધ રેકોર્ડમાં કંપનીનું CCA 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધી માન્ય દર્શાવાયું છે. જોકે આના આધારે કંપનીની હાલની કામગીરી કે ક્લોઝર ઓર્ડર રદ થવાની સ્થિતિ અંગે નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં. NGTએ વધારાના કુલ ₹60 લાખના વળતરનો આદેશ પણ આપ્યો હતો, પરંતુ તેની વાસ્તવિક ચુકવણીની પુષ્ટિ ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોથી થતી નથી.
ઉદ્યોગો અને સરકારી તંત્ર માટેના બોધપાઠ
આ ઘટના રસાયણ અને દવા ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલા ઉદ્યોગો માટે કેટલીક મહત્ત્વની બાબતો સ્પષ્ટ કરે છે:
Safety Audit અને HAZOP: જોખમોની ઓળખ કરીને ભલામણોનો વાસ્તવિક અમલ કરવો.
રસાયણોનું સંચાલન: સોલ્વન્ટ અને જોખમી રસાયણોના સંગ્રહ, ઉપયોગ અને નિકાલનો યોગ્ય રેકોર્ડ રાખવો.
આપાતકાલીન તૈયારી: કર્મચારીઓને તાલીમ આપવી અને લાગુ પડતા નિયમો મુજબ Mock Drill યોજવી.
તપાસમાં પારદર્શિતા: દુર્ઘટના બાદ તપાસ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી સ્થળ અને પુરાવાઓનું સંરક્ષણ કરવું.
બીજી તરફ GPCB, DISH અને સંબંધિત સરકારી વિભાગોએ માત્ર ક્લોઝર કે નોટિસ સુધી સીમિત ન રહેતાં સુરક્ષા ભલામણોનો અમલ થયો છે કે નહીં તેની નિયમિત ચકાસણી કરવી જરૂરી છે.
એક દુર્ઘટના માત્ર તપાસનો વિષય નહીં, સુધારાની તક પણ છે. સરીગામની વેન પેટ્રોકેમ ઘટના ઉદ્યોગો માટે સુરક્ષાની ગંભીરતા અને સરકારી તંત્ર માટે દેખરેખની જવાબદારીનો બોધપાઠ છે.
નોંધ: કંપનીએ અગાઉ NGT સમક્ષ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું ન હોવાનું રજૂ કર્યું હતું. તેની વર્તમાન સ્થિતિ અને દુર્ઘટના બાદ કરાયેલા સુરક્ષા સુધારા અંગે કંપનીનો તાજો જવાબ મેળવવો જરૂરી છે. જવાબ મળ્યા બાદ તેને પણ યોગ્ય સ્થાન આપવામાં આવશે.
