નાબૂદ થયેલો રોગ, પણ જીવતો વાયરસ? શીતળાની કહાનીમાં હજુ એક મોટો સવાલ

1980માં દુનિયાએ Smallpoxને હરાવ્યો… પરંતુ Variola virusના જીવંત સ્ટોક્સ આજે પણ બે સુરક્ષિત લેબોરેટરીમાં છે

વિશેષ સ્ટોરી | આરોગ્ય અને વિજ્ઞાન

એક સમય હતો જ્યારે “શીતળા” એટલે માત્ર એક બીમારી નહીં, પરંતુ મૃત્યુનો ભય.

હજારો વર્ષોથી માનવજાતને પરેશાન કરનાર Smallpox એટલે શીતળા રોગ Variola virusથી થતો હતો. કેટલાક સ્વરૂપોમાં તેનો મૃત્યુદર લગભગ 30 ટકા સુધી પહોંચતો હતો અને બચી ગયેલા લોકોમાં ચહેરા પર ઊંડા ડાઘ રહી જતા હતા. 

WHOના જણાવ્યા પ્રમાણે આ રોગ ઓછામાં ઓછા 3,000 વર્ષથી માનવજાતમાં અસ્તિત્વ ધરાવતો હતો. પણ પછી વિજ્ઞાને આ મૃત્યુના સામ્રાજ્ય સામે એવી લડાઈ લડી જે આખરે માનવજાતના ઇતિહાસમાં એક અનોખી જીત બની.

એક રસી અને આખી દુનિયાની લડાઈ

1796માં Edward Jennerએ Smallpox સામે રક્ષણ આપતી રસીનો માર્ગ ખોલ્યો. ત્યારબાદ દાયકાઓની વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ અને વૈશ્વિક રસીકરણ અભિયાનથી આ રોગને ધીમે ધીમે દુનિયામાંથી પાછળ ધકેલવામાં આવ્યો.

WHOએ 1967માં Smallpox eradication માટે વૈશ્વિક અભિયાનને વધુ વેગ આપ્યો. મોટા પાયે રસીકરણ, દર્દીઓની ઓળખ, સંપર્કમાં આવેલા લોકોની શોધ અને outbreak containment જેવી વ્યૂહરચનાઓ અપનાવવામાં આવી.

અને પછી આવી ઇતિહાસની સૌથી મોટી ક્ષણ…

1977 — Somaliaમાં Smallpoxનો છેલ્લો કુદરતી રીતે ફેલાયેલો કેસ.

ત્યારબાદ લાંબી ચકાસણી અને surveillance પછી 1980માં World Health Assemblyએ Smallpoxને દુનિયામાંથી eradicated જાહેર કર્યો. આજે Smallpox માનવજાત દ્વારા સંપૂર્ણપણે eradicated જાહેર કરાયેલો એકમાત્ર માનવીય ચેપી રોગ છે.

પરંતુ, જો રોગ નાબૂદ થઈ ગયો…

તો પછી Variola virus ક્યાં છે? જવાબ થોડો ચોંકાવનારો છે. WHO અને CDCની માહિતી પ્રમાણે Variola virusના live stocks બે WHO-designated high-security research sites પર રાખવામાં આવ્યા છે:

અમેરિકા — CDC, Atlanta, Georgia

રશિયા — State Centre for Research on Virology and Biotechnology, Koltsovo, Novosibirsk Region

આ સ્ટોક્સ WHOની દેખરેખ હેઠળ સંશોધન માટે રાખવામાં આવે છે.

જીવતો વાયરસ શા માટે રાખવામાં આવ્યો છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ પણ એટલો જ મહત્વનો છે.

Variola virus પર સંશોધનનો હેતુ Smallpoxને ફરી ફેલાવવાનો નથી. અધિકૃત માહિતી પ્રમાણે સંશોધનના હેતુઓમાં વધુ અસરકારક antiviral દવાઓ વિકસાવવી, વધુ સુરક્ષિત vaccines વિકસાવવી અને સંભવિત re-emergence સામે વિશ્વને તૈયાર રાખવું સામેલ છે.

અર્થાત્, માનવજાતે રોગને નાબૂદ કર્યો છે, પરંતુ સંશોધન અને વૈશ્વિક સુરક્ષાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને Variola virusના કેટલાક live stocks નિયંત્રિત અને સુરક્ષિત પરિસરમાં રાખવામાં આવ્યા છે.

અહીં સૌથી મહત્વની સમજવાની બાબત છે. Smallpox eradicated છે — એટલે કુદરતી રીતે દુનિયામાં તેનો ફેલાવો બંધ થઈ ગયો છે.

પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે Variola virusનો દરેક નમૂનો પૃથ્વી પરથી નષ્ટ કરી દેવામાં આવ્યો છે.

WHOના જણાવ્યા પ્રમાણે eradication પછી બાકી રહેલા virus stocksને નષ્ટ કરવા અથવા બે સુરક્ષિત લેબોરેટરીમાં રાખવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. ત્યારથી live virus સાથે સંકળાયેલું સંશોધન કડક આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ હેઠળ છે.

તો શું Smallpox પાછો આવી શકે?

કુદરતી રીતે Smallpox ફરી ફેલાઈ રહ્યો છે એવો કોઈ પુરાવો નથી. WHO સ્પષ્ટપણે કહે છે કે Smallpox હવે કુદરતી રીતે થતો નથી. જોકે, વિશ્વની public-health preparednessમાં Variola virusના સંભવિત પુનઃઉદભવ સામે તૈયારીનો મુદ્દો હજુ પણ મહત્વનો છે.

આથી “Smallpox પાછો આવી રહ્યો છે” કહેવું ખોટું અને ભય ફેલાવનારું થશે.

પરંતુ એક સવાલ હજુ પણ વિજ્ઞાન અને વૈશ્વિક આરોગ્ય જગતમાં જીવંત છે:

જો માનવજાતે આ દુશ્મનને હરાવી દીધો છે, તો તેના જીવંત નમૂનાઓને હંમેશા માટે નષ્ટ કરી દેવા જોઈએ કે ભવિષ્યના સંશોધન માટે સાચવી રાખવા જોઈએ?

આ ચર્ચા માત્ર વિજ્ઞાનની નથી. તેમાં વૈશ્વિક આરોગ્ય સુરક્ષા, બાયોસેફ્ટી, બાયોટેક્નોલોજી અને માનવજાતના ભવિષ્યની સુરક્ષા જેવા અનેક પ્રશ્નો જોડાયેલા છે.

3,000 વર્ષનો ખૌફ… અને માનવજાતની ઐતિહાસિક જીત

Smallpoxની કહાનીનો સૌથી મોટો સંદેશ કદાચ ભય નહીં, પરંતુ વિશ્વાસ છે. એક એવો રોગ, જેણે હજારો વર્ષ સુધી માનવજાતને ઘૂંટણિયે રાખી હતી, તેને રસીકરણ અને વૈશ્વિક સહકારથી દુનિયામાંથી નાબૂદ કરી શકાયો.

આજે લગભગ અડધી સદીથી Smallpoxનો કોઈ કુદરતી કેસ નોંધાયો નથી. પરંતુ Variola virusના સુરક્ષિત live stocks આપણને એક વાત સતત યાદ અપાવે છે:

કેટલાક દુશ્મનોને હરાવ્યા પછી પણ તેમની કહાની પૂરી થતી નથી. સવાલ હજુ પણ એ જ છે… વિજ્ઞાન માટે સાચવી રાખેલો જીવલેણ વાયરસ — માનવજાતની સુરક્ષા છે કે ભવિષ્ય માટેનું જોખમ?