Apraavaના અહેવાલમાં પાણીના કામોથી ‘નોંધપાત્ર સામાજિક રિટર્ન’નો ઉલ્લેખ; એપ્રિલ 2024માં Reach to Rootsએ કરેલો સ્વતંત્ર અભ્યાસ જાહેર ડોમેનમાં કેમ નથી?
જામનગર :- જામનગર જિલ્લાના કાલાવડ અને જામજોધપુર તાલુકાના મળીને 24 જેટલા ગામોમાં ચાલતા ‘આરોહણ’ પ્રોજેક્ટ અંગે ચાલી રહેલી તપાસમાં હવે એક નવો અને મહત્વનો મુદ્દો સામે આવ્યો છે. પ્રોજેક્ટની નાણાકીય પારદર્શિતા અંગે RTIમાં સવાલો ઉઠ્યા બાદ હવે કંપનીના પોતાના દસ્તાવેજમાંથી જાણવા મળ્યું છે કે આરોહણ માટે Social Return on Investment એટલે કે SROI assessment કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં SROI ratio 57.92 દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
Apraava Energyના FY 2024-25ના Integrated Reportમાં જણાવ્યા પ્રમાણે Aarohan Projectએ પાણીની સુરક્ષા, ટકાઉ આજીવિકા અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે કામગીરી કરી અને તેનો SROI ratio 57.92 રહ્યો. કંપનીએ ખાસ કરીને પાણી સંબંધિત interventionsને ઊંચા return માટે મહત્વપૂર્ણ ગણાવ્યા છે.
- પરંતુ, 57.92નો આંકડો કેવી રીતે આવ્યો?
- અને આ ગણતરીનો મૂળ અભ્યાસ જાહેર કેમ કરવામાં આવ્યો નથી?
57.92 એટલે ₹57.92 કરોડ નહીં. SROI એટલે Social Return on Investment—અર્થાત્ કોઈ સામાજિક પ્રોજેક્ટમાં કરવામાં આવેલા રોકાણ સામે કેટલું સામાજિક, આર્થિક કે પર્યાવરણીય value સર્જાયું તેનું માપ. એટલે Apraavaના દસ્તાવેજમાં 57.92નો ratio દર્શાવવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ ratio પાછળ કેટલું વાસ્તવિક investment ગણવામાં આવ્યું અને તેના આધારે કેટલું social value ગણાયું, તે સમજવા માટે મૂળ SROI assessment report જરૂરી બને છે.
હાલ જાહેર રીતે ઉપલબ્ધ કંપનીના અહેવાલમાં ratio આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેની સંપૂર્ણ ગણતરીનો આધાર, intervention-wise valuation અને detailed methodology જાહેર કરવામાં આવી નથી.
આ મુદ્દાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવતી બાબત એ છે કે આ માત્ર કંપનીની અંદરની ગણતરી હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું નથી. Apraavaના FY 2024-25ના disclosures મુજબ Aarohan માટે Social Return on Investment study કરવામાં આવી હતી. આ અભ્યાસ Reach to Roots નામની external agency દ્વારા April 2024માં કરવામાં આવ્યો હતો.
અર્થાત્ કંપની પાસે પ્રોજેક્ટના સામાજિક પરિણામોનું independent assessment કરાવવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તેની સંપૂર્ણ report public domainમાં ઉપલબ્ધ નથી. જો અભ્યાસ independent છે અને તેના પરિણામે SROI 57.92 આવ્યો છે, તો તેનો સંપૂર્ણ report જાહેર કેમ કરવામાં આવી નથી?
Apraavaના અહેવાલમાં ખાસ કરીને પાણી સંબંધિત કામગીરીને SROIના ઊંચા પરિણામ સાથે જોડવામાં આવી છે. આરોહણ હેઠળ ગામડાઓમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા, પાણી સંગ્રહ અને પાણી સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલી વિવિધ કામગીરી કરવામાં આવી હોવાનું કંપની અને CEEના અગાઉના અહેવાલોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
CEEના 2022-23ના અહેવાલમાં Aarohan હેઠળ 30 million litres જેટલી water-storage capacity ઊભી કરવામાં આવી હોવાનું દર્શાવાયું હતું. અહેવાલમાં પાણીના કામોમાં tank, pond deepening, cattle trough, borewell, pump house અને pipeline network જેવી કામગીરીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ સવાલ એ છે.
- પાણીના કયા કામને કેટલું investment ગણાયું?
- તેમાંથી કેટલું social value ઊભું થયું?
- ખેડૂતોની આવકમાં કેટલો ફેરફાર થયો?
- પાણીની ઉપલબ્ધતાને રૂપિયામાં કેવી રીતે માપવામાં આવી?
- આ બધું મળીને 57.92 ratio સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યું?
આ પ્રશ્નોના જવાબ મૂળ SROI report વિના સંપૂર્ણ રીતે મળી શકતા નથી.
આ નવો મુદ્દો અગાઉ કરવામાં આવેલી RTI આધારિત તપાસને પણ નવી દિશા આપે છે. RTIમાં 15 ગામોના સંદર્ભમાં 2018થી અત્યાર સુધીના: કામો, ખર્ચ, ગ્રાન્ટ, બિલ estimates, tender process, વાહનો, પેટ્રોલ ખર્ચ, વૃક્ષારોપણ, શિષ્યવૃત્તિ, સખી મંડળ, કર્મચારીઓ સહિતની વિગતો માંગવામાં આવી છે.
CEEએ પોતાના જવાબમાં Aarohanને funder-supported project ગણાવ્યો હતો અને funder સાથેના agreementને confidential ગણાવી તેની માહિતી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
હવે બીજી તરફ કંપનીના પોતાના અહેવાલમાંથી SROI 57.92નો આંકડો સામે આવ્યો છે. એટલે બંને બાબતોને સાથે જોતા તપાસનો સવાલ વધુ ચોક્કસ બને છે: પ્રોજેક્ટમાં વાસ્તવિક investment કેટલું હતું અને એ investmentના આધારે 57.92નો SROI કેવી રીતે ગણાયો?
SROI calculationમાં સામાજિક અને આર્થિક લાભોને monetary valueમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે. એટલે આ ratioને સમજવા માટે જાણવું જરૂરી છે કે:
- કયા beneficiaries ગણાયા?
- કેટલા વર્ષનો impact ગણાયો?
- કયા outcomesનું monetary valuation થયું?
- પાણીની બચતનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે થયું?
- ખેડૂતોની આવકમાં વધારો કેટલો ગણાયો?
- livelihood benefits કેવી રીતે ગણાયા?
- education benefitsનું valuation થયું કે નહીં?
- deadweight, attribution અને displacement જેવા SROI parameters કેવી રીતે ગણાયા?
આ વિગતો બહાર આવે ત્યારે જ 57.92ની ગણતરીને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસી શકાય.
જો કોઈ કંપની પોતાના CSR અથવા community development project માટે independent impact assessment કરાવે અને તેમાં 57.92નો SROI ratio આવે, તો તે કંપની માટે સારા પરિણામ તરીકે રજૂ કરી શકાય. પરંતુ પારદર્શિતાની દૃષ્ટિએ મૂળ report પણ મહત્વનો બને છે. કારણ કે જાહેર અહેવાલમાં માત્ર અંતિમ ratio જોવાથી વાચકને ખબર પડતી નથી કે આ આંકડો કયા આધાર પર ઊભો થયો. એટલે હવે માંગ સીધી છે:
- Aarohan SROI Assessmentની સંપૂર્ણ report જાહેર કરો.
- કુલ project investment જણાવો.
- Intervention-wise expenditure આપો.
- SROI calculation methodology જાહેર કરો. Water interventionsમાંથી કેટલું social value ગણાયું તે જણાવો. 57.92 સુધી પહોંચવાની સંપૂર્ણ ગણતરી જાહેર કરો.
હાલ ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો એટલું ચોક્કસ દર્શાવે છે કે: એક તરફ Aarohanમાં મોટા પાયે પાણી, livelihood અને educationની કામગીરી થયાનો દાવો છે અને બીજી તરફ independent assessmentમાં 57.92નો SROI ratio જાહેર થયો છે. પરંતુ આ ratio પાછળની સંપૂર્ણ ગણતરી public domainમાં ઉપલબ્ધ નથી. અને એ જ બાબત હવે તપાસનો વિષય બની છે.
આરોહણ પ્રોજેક્ટ અંગે અત્યાર સુધી એક વાત સ્પષ્ટ છે—ગામડાઓમાં પાણી, livelihood અને education ક્ષેત્રે કામગીરી કરવામાં આવી હોવાનું CEE અને Apraavaના જાહેર દસ્તાવેજો દર્શાવે છે.
હવે કંપનીના પોતાના અહેવાલે એક નવો આંકડો સામે મૂક્યો છે: SROI — 57.92 પરંતુ આ આંકડો માત્ર શરૂઆત છે.
- 57.92ની પાછળની ગણતરી શું છે?
- કેટલા રૂપિયાનું investment ગણાયું?
- પાણીના કામમાંથી કેટલું social value ઊભું થયું?
- અને independent assessmentની સંપૂર્ણ report જાહેર કેમ નથી?
આ સવાલોના જવાબ મળ્યા પછી જ ખબર પડશે કે 57.92નો આંકડો માત્ર એક impressive CSR statistic છે કે ખરેખર દસ્તાવેજી રીતે ચકાસી શકાય એવો social-impact result.
હાલ માટે એક વાત ચોક્કસ છે—આરોહણના હિસાબની RTI તપાસને હવે એક નવો દસ્તાવેજી સવાલ મળી ગયો છે: “57.92 કેવી રીતે?”
