આજે ગુજરાતના અનેક ઘરોમાં સવારથી જ એક અલગ જ માહોલ જોવા મળશે. ક્યાંક પૂરી તળાઈ રહી હશે, ક્યાંક થેપલા અને ઢેબરા બની રહ્યા હશે, તો ક્યાંક શાક, મીઠાઈ અને બીજી પરંપરાગત વાનગીઓની તૈયારી ચાલી રહી હશે. રસોડામાં એક પછી એક વાનગીઓ બનતી જશે અને આખા ઘરમાં ફેલાશે તહેવારની સુગંધ.
આજનો દિવસ છે રાંધણ છઠ્ઠનો.
નામમાં જ તેનું રહસ્ય છુપાયેલું છે—રાંધણ એટલે રસોઈ અને છઠ્ઠ એટલે છઠ્ઠી તિથિ. ગુજરાતમાં આ દિવસ શીતળા સાતમ સાથે જોડાયેલી પરંપરાનો મહત્વનો ભાગ છે. રાંધણ છઠ્ઠના દિવસે પરિવાર માટે બીજા દિવસનું ભોજન પણ તૈયાર કરી લેવામાં આવે છે, કારણ કે શીતળા સાતમના દિવસે પરંપરાગત રીતે ઘરમાં નવું રસોઈકામ કરવામાં આવતું નથી.
રાંધણ છઠ્ઠની સૌથી અનોખી વાત એ છે કે આજના દિવસે સામાન્ય દિવસ કરતાં ઘણું વધારે ભોજન બનાવવામાં આવે છે. પરંપરાગત ગુજરાતી ઘરોમાં પૂરી, થેપલા, ઢેબરા, વિવિધ શાક, વડી, દહીંવડા, મીઠાઈ સહિતની અનેક વાનગીઓ બનાવવાની પરંપરા જોવા મળે છે. જોકે કઈ વાનગી બનાવવી તે વિસ્તાર અને પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે બદલાય છે.
અર્થાત્, આજનું રસોડું માત્ર આજ માટે નથી ધમધમતું—કાલનું ભોજન પણ આજે જ તૈયાર થઈ રહ્યું છે.
રાંધણ છઠ્ઠ પછી આવે છે શીતળા સાતમ.
શીતળા સાતમના દિવસે શીતળા માતાની પૂજા કરવામાં આવે છે અને પરંપરા મુજબ ઘરમાં ચૂલો કે ગેસ પ્રગટાવીને નવી રસોઈ કરવામાં આવતી નથી. રાંધણ છઠ્ઠના દિવસે બનાવેલું ભોજન બીજા દિવસે ઠંડું અથવા સામાન્ય તાપમાને ખાવામાં આવે છે.
આ માન્યતા પાછળની લોકકથાઓમાં શીતળા માતાને ઠંડક, સ્વચ્છતા અને રોગોથી રક્ષણ સાથે જોડવામાં આવે છે. જૂના સમયમાં રોગચાળાઓ સામેની લોકમાન્યતાઓ અને ઘરગથ્થુ પરંપરાઓ સાથે પણ શીતળા માતાની પૂજા જોડાયેલી હતી.
એટલે જ કદાચ આ પરંપરાનું સૌથી સુંદર પ્રતીક છે—એક દિવસ માટે ઘરના ચૂલાને આરામ આપવો.
પરંપરા માત્ર ધાર્મિક છે કે વ્યવહારુ પણ?
આ સવાલ આજના સમયમાં વધુ રસપ્રદ બની જાય છે. આજે આપણા ઘરમાં ગેસ, ઇન્ડક્શન, માઇક્રોવેવ અને ફ્રિજ છે. જરૂર પડે ત્યારે પાંચ મિનિટમાં ચા પણ બની શકે અને બહારથી ભોજન પણ મંગાવી શકાય.
પરંતુ થોડા દાયકાઓ પહેલાંનું ગુજરાત અલગ હતું. લાકડા કે છાણાના ચૂલા પર રસોઈ થતી. રસોઈમાં ઘણો સમય અને મહેનત લાગતી. આખા પરિવાર માટે ભોજન બનાવવું એટલે કલાકોનું કામ.
એવામાં એક દિવસ પહેલાં જ આખા દિવસનું ભોજન તૈયાર કરી લેવાની પરંપરા વ્યવહારુ પણ હતી. પરંપરાનો ધાર્મિક અર્થ અલગ હોઈ શકે, પરંતુ તેના સામાજિક અને વ્યવહારુ પાસાને પણ અવગણી શકાય નહીં. અને કદાચ એટલે જ ટેક્નોલોજીના આ યુગમાં પણ રાંધણ છઠ્ઠની પરંપરા ગુજરાતના ઘરોમાં જીવંત છે.
એક દિવસ પહેલાં તૈયાર થતું ભોજન, પરંતુ યાદો આખા વર્ષ માટે!
રાંધણ છઠ્ઠ માત્ર વાનગીઓ બનાવવાનો દિવસ નથી. ઘણા ગુજરાતી પરિવારો માટે આ બાળપણની યાદોનો દિવસ છે.
દાદી-નાનીના ઘરમાં વહેલી સવારથી શરૂ થતી રસોઈ, ગરમાગરમ પૂરીની સુગંધ, તળાતા ઢેબરા, તૈયાર થતું શાક, રસોડામાં મહિલાઓની ધમાલ અને વચ્ચે બાળકોની “આ તૈયાર થયું?” પૂછતી ઉતાવળ… આ બધું મળીને રાંધણ છઠ્ઠને માત્ર એક તિથિ નહીં, પરંતુ ગુજરાતી પરિવારજીવનની જીવંત પરંપરા બનાવે છે.
આજની પેઢીમાં વાનગીઓ બદલાઈ શકે છે, રસોઈ બનાવવાની રીત બદલાઈ શકે છે, રસોડું બદલાઈ શકે છે—પરંતુ પરિવાર સાથે મળીને તહેવાર માટે કંઈક બનાવવાનો આનંદ હજુ પણ એ જ છે. અને પછી આવે છે સાતમ…
આજે રસોડું ધમધમશે.
કાલે, 3 સપ્ટેમ્બરે, શીતળા સાતમના દિવસે એ જ રસોડામાં એક અલગ જ શાંતિ જોવા મળશે.
ચૂલો નહીં સળગે.
નવું ભોજન નહીં બને.
આજે પ્રેમથી બનાવેલી વાનગીઓ જ પરિવાર સાથે બેસીને માણવામાં આવશે. અને ત્યારબાદ આવે છે જન્માષ્ટમી—આઠમ, એટલે કે કૃષ્ણ જન્મોત્સવનો રંગ.
આ રીતે રાંધણ છઠ્ઠથી શરૂ થતી આ પરંપરા સાતમની શીતળતા અને આઠમના ઉત્સવ સુધી પહોંચે છે.
રાંધણ છઠ્ઠનો સાચો અર્થ કદાચ માત્ર એટલો નથી કે “આજે વધારે રસોઈ બનાવવી.”
તે આપણને કહે છે— પરંપરા એટલે માત્ર ભૂતકાળને યાદ કરવો નહીં;
પરંપરાને નવી પેઢી સુધી જીવંત રાખવી.
આજે જ્યારે ગુજરાતના ઘરોમાં રસોડાંમાંથી વાનગીઓની સુગંધ બહાર આવી રહી છે, ત્યારે કદાચ દરેક ઘરમાં એક જ વાત થતી હશે—
“આજે રાંધી લો… કાલે ચૂલો ઠંડો રહેશે!” ❤️
રાંધણ છઠ્ઠની હાર્દિક શુભકામનાઓ. 🙏
