વિશેષ લેખ | Auranga Times
હિંદુ સમાજમાં એક પ્રચલિત માન્યતા છે—પિતૃપક્ષ એટલે શ્રાદ્ધના દિવસોમાં લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, નવી દુકાનનો આરંભ, નવા વ્યવસાયની શરૂઆત કે અન્ય મંગલ કાર્યો ટાળવા જોઈએ.
પણ સવાલ એ છે કે… શું ખરેખર આ દિવસો અશુભ હોય છે? શું શ્રાદ્ધ દરમિયાન શુભ કાર્ય કરવાથી ખરાબ પરિણામ આવે છે?
કે પછી આ પરંપરા પાછળનો મૂળ હેતુ કંઈક બીજો હતો અને સમય જતાં તેની સાથે ભય જોડાતો ગયો?
આ સવાલનો જવાબ મેળવવા માટે એક તરફ આપણા ધર્મશાસ્ત્રો અને બીજી તરફ આધુનિક વિજ્ઞાનને જોવું જરૂરી છે.
🕉️ પહેલાં સમજીએ—શ્રાદ્ધનો અર્થ શું?
‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દ ‘શ્રદ્ધા’ સાથે જોડાયેલો છે. અર્થાત્, પોતાના પૂર્વજો પ્રત્યે શ્રદ્ધા, સ્મરણ, કૃતજ્ઞતા અને પિતૃઋણની ભાવના. પિતૃપક્ષનો મુખ્ય ભાવ કોઈ “અશુભ સમય” ઊભો કરવાનો નથી, પરંતુ પૂર્વજોનું સ્મરણ કરીને તેમના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનો છે.
મનુસ્મૃતિમાં શ્રાદ્ધ માટે ચોક્કસ સમય અને વિધિનું વર્ણન મળે છે. મનુસ્મૃતિ 3.255માં શ્રાદ્ધકર્મ માટે ખાસ કરીને અપરાહ્નનો સમય, તલ, કુશ, દાન વગેરેને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. એટલે પિતૃકર્મ માટે અલગ સમય અને આચારની વ્યવસ્થા હતી.
અહીંથી એક મહત્વની વાત સમજાય છે: શ્રાદ્ધનો સમય “ખરાબ સમય” હોવો જરૂરી નથી; તે એક વિશિષ્ટ ધાર્મિક હેતુ માટે નિર્ધારિત સમય છે.
🌿 તો પછી શુભ કાર્ય કેમ ટાળવામાં આવ્યું?
આ પ્રશ્નનો જવાબ કદાચ “અશુભતા” કરતાં વધારે ભાવના અને જીવનશૈલીમાં છુપાયેલો છે. એક તરફ લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ અને નવા વ્યવસાય જેવા પ્રસંગો છે—જેમાં ઉત્સવ, આનંદ, સંગીત અને સામાજિક ઉજવણી હોય છે. બીજી તરફ શ્રાદ્ધ છે—જેમાં સ્મરણ, સંયમ, દાન અને પૂર્વજો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાનો ભાવ છે.
એટલે સમાજે કદાચ અલગ સમયગાળો નક્કી કર્યો: “આ સમય પિતૃસ્મરણ માટે રાખો અને મંગલોત્સવ માટે અન્ય સમય પસંદ કરો.” આને “અશુભતાનો નિયમ” કરતાં સાંસ્કૃતિક સમયવિભાજન તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય લાગે છે.
🔬 હવે સૌથી મોટો સવાલ—સાયન્સ શું કહે છે?
અહીં વાત એકદમ સ્પષ્ટ છે. આધુનિક વિજ્ઞાન પાસે એવો વિશ્વસનીય પુરાવો નથી કે પિતૃપક્ષ દરમિયાન લગ્ન, ઘર ખરીદવું, નવો વ્યવસાય શરૂ કરવો કે અન્ય શુભ કાર્ય કરવાથી આપોઆપ અનિષ્ટ પરિણામ આવે છે.
અર્થાત્— “શ્રાદ્ધમાં દુકાન શરૂ કરી એટલે ધંધો નહીં ચાલે.” “આ દિવસોમાં લગ્ન કર્યા એટલે દાંપત્ય જીવન ખરાબ થશે.” “નવું ઘર લીધું એટલે ઘરમાં દુર્ભાગ્ય આવશે.” આવા દાવાઓને વૈજ્ઞાનિક તથ્ય તરીકે સાબિત કરતો પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી. પરંતુ અહીં વિજ્ઞાન એક રસપ્રદ વાત જરૂર કહે છે.
🧠 ધાર્મિક વિધિઓનો માનસિક ફાયદો થઈ શકે?
હા—આ બાબતે મનોવિજ્ઞાનમાં સંશોધન થયું છે. 2014માં Journal of Experimental Psychology: Generalમાં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસમાં સંશોધકોએ mourning rituals અને grief વચ્ચેનો સંબંધ તપાસ્યો હતો. અભ્યાસમાં જોવા મળ્યું કે નુકસાન પછીની કેટલીક ધાર્મિક અથવા પ્રતીકાત્મક વિધિઓથી વ્યક્તિમાં નિયંત્રણની લાગણી પાછી આવવી અને દુઃખમાં ઘટાડો થવો જોવા મળી શકે છે.
બીજી તરફ, funeral practices અને bereavement અંગેની એક મોટી reviewમાં 17 અભ્યાસોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં પુરાવા સંપૂર્ણપણે એકસરખા નહોતા—કેટલાક અભ્યાસોમાં લાભ જોવા મળ્યો, જ્યારે કેટલાકમાં સ્પષ્ટ લાભ જોવા મળ્યો નહોતો. સંશોધકોએ ખાસ નોંધ્યું કે આવા rituals ત્યારે વધુ અર્થપૂર્ણ બની શકે છે જ્યારે શોકગ્રસ્ત વ્યક્તિ પોતાની રીતે અર્થપૂર્ણ વિદાય અને સ્મરણ કરી શકે.
એટલે વિજ્ઞાનનું તારણ એવું નથી કે: “શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓને વૈજ્ઞાનિક રીતે શક્તિ મળે છે.” પરંતુ વિજ્ઞાન એવું જરૂર તપાસે છે કે: “સ્મરણ અને વિધિ માણસના મન અને સામાજિક જીવન પર કેવી અસર કરે છે?”
⚠️ અહીંથી શરૂ થાય છે અંધશ્રદ્ધા
પરંપરા એક વાત કહે છે: “આ સમય પિતૃસ્મરણ માટે છે.” પરંતુ સમય જતાં ઘણી જગ્યાએ તે વાત બદલાઈને બની ગઈ: “આ દિવસો અશુભ છે.” અને ત્યાર પછી વધુ એક પગલું: “આ દિવસોમાં કોઈ શુભ કામ કરશો તો પિતૃદોષ થશે.”
અહીં સાવચેતી જરૂરી છે. કારણ કે ધાર્મિક પરંપરા અને ભય આધારિત માન્યતા એક જ વસ્તુ નથી. પરંપરાનું સન્માન કરી શકાય. પરંતુ જે વાતનો શાસ્ત્રમાં સ્પષ્ટ આધાર ન હોય અથવા જેને વિજ્ઞાન સાબિત ન કરતું હોય તેને “નક્કી સત્ય” તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી.
🕯️ તો શું શ્રાદ્ધ દરમિયાન શુભ કાર્ય કરી શકાય?
આ પ્રશ્નનો જવાબ બે સ્તરે છે. ધાર્મિક દૃષ્ટિએ : ઘણી હિંદુ પરંપરાઓમાં પિતૃપક્ષ દરમિયાન મંગલ પ્રસંગો ટાળવાની પરંપરા છે. તેથી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની કુટુંબ પરંપરા અને ધાર્મિક માન્યતા પ્રમાણે આ સમયગાળામાં લગ્ન કે અન્ય મંગલ કાર્ય ન રાખે તો તે સંપૂર્ણપણે પરંપરાગત નિર્ણય છે.
વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ શ્રાદ્ધના દિવસોમાં શુભ કાર્ય કરવાથી અનિષ્ટ થશે એવો વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી.
એટલે જો કોઈ વ્યક્તિ કહે: “આ દિવસે લગ્ન કરશો તો ચોક્કસ ખરાબ જ થશે.” તો તે નિવેદનને વૈજ્ઞાનિક તથ્ય તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં.
🌺 એક સુંદર વાત ભૂલાઈ ન જાય…
શ્રાદ્ધનો અર્થ માત્ર “શું ન કરવું?” એટલો નથી. તેનો મૂળ ભાવ કદાચ વધારે સુંદર છે: “જે લોકો આપણાથી પહેલાં આ દુનિયામાં આવ્યા, જેમણે આપણું જીવન બનાવવામાં યોગદાન આપ્યું, તેમને યાદ કરવું.”
આ દૃષ્ટિએ શ્રાદ્ધ કોઈ ભયનો સમય નહીં પરંતુ સ્મરણ અને કૃતજ્ઞતાનો સમય છે. અને કદાચ એટલે જ પિતૃપક્ષને “અશુભ” કહેવા કરતાં તેને “પિતૃસ્મરણનો વિશેષ સમય” કહેવું વધારે યોગ્ય છે.
શ્રાદ્ધમાં શુભ કાર્ય ન કરવાની પરંપરા છે—પરંતુ તેને “શુભ કાર્ય કરશો તો અનિષ્ટ થશે” એવા વૈજ્ઞાનિક નિયમ તરીકે જોવાનો પુરાવો નથી. શાસ્ત્રો પિતૃકર્મ માટે અલગ સમય, વિધિ અને સંયમની વાત કરે છે.
વિજ્ઞાન બીજી તરફ mourning ritualsના માનસિક અને સામાજિક પ્રભાવનો અભ્યાસ કરે છે, પરંતુ પિતૃપક્ષ દરમિયાન શુભ કાર્ય કરવાથી કોઈ અલૌકિક અનિષ્ટ થાય છે એવું સાબિત કરતું નથી.
એટલે કદાચ સાચી સમજ આ છે: “શ્રાદ્ધ અશુભ સમય નથી; તે પિતૃસ્મરણનો સમય છે.” પરંપરા માનવી હોય તો શ્રદ્ધાથી માનીએ, ભયથી નહીં. અને જ્યાં વિજ્ઞાનનો પુરાવો ન હોય ત્યાં માન્યતાને માન્યતા જ કહીએ—વૈજ્ઞાનિક તથ્ય નહીં.
