Marine National Parkના Eco-Sensitive Zoneથી 3.75 કિમી દૂર હોવાનો પ્રોજેક્ટનો દાવો; ભૂગર્ભજળના સ્તર માટે દસ્તાવેજોમાં 50–60 અને 30–35 મીટરના અલગ આંકડા; Schedule-I પ્રજાતિ અંગે પણ DEIAમાં સ્પષ્ટતાની જરૂર

દેવભૂમિ દ્વારકા | ઔરંગા ટાઇમ્સ, રિપોર્ટઃ મનસુખ સોલંકી
દેવભૂમિ દ્વારકાના કલ્યાણપુર તાલુકાના મણિપુર હબાર્ડી ગામે પ્રસ્તાવિત M/s Maa Mines and Mineralsના બોક્સાઇટ અને લેટેરાઇટ ખાણ પ્રોજેક્ટ અંગેની તપાસના પ્રથમ ભાગમાં ઉત્પાદન ક્ષમતા અને ખનિજ જથ્થાના આંકડાઓમાં તફાવત સામે આવ્યો હતો. હવે પ્રોજેક્ટના પર્યાવરણીય દસ્તાવેજોનો વધુ અભ્યાસ કરતાં જળસ્રોત, ભૂગર્ભજળ, વન્યજીવ અને વરસાદી પાણીના વ્યવસ્થાપન અંગે પણ કેટલાક મહત્ત્વના સવાલો ઊભા થાય છે.
5.2278 હેક્ટર વિસ્તારમાં ઓપનકાસ્ટ પદ્ધતિથી ખનન કરવાની દરખાસ્ત છે. પ્રોજેક્ટના દસ્તાવેજોમાં ખાણની આસપાસના પર્યાવરણીય વિસ્તાર અંગે જે વિગતો આપવામાં આવી છે, તેની સત્તાવાર અધિસૂચનાઓ અને પાણીના નમૂનાઓની વિગતો સાથે સરખામણી કરતાં વધુ સ્પષ્ટતા જરૂરી જણાય છે.
Marine National Parkના ESZથી 3.75 કિમી દૂર હોવાનો દાવો
પ્રોજેક્ટના DEIAમાં Marine National Parkના Eco-Sensitive Zone (ESZ)થી ખાણ વિસ્તાર આશરે 3.75 કિમી દૂર હોવાનું દર્શાવાયું છે. સાથે જ પ્રોજેક્ટ વિસ્તાર notified ESZની બહાર હોવાનું પણ દસ્તાવેજમાં જણાવાયું છે.
પરંતુ આ મુદ્દો માત્ર અંતરના આંકડા પૂરતો મર્યાદિત નથી. કેન્દ્ર સરકારની 22 ઓગસ્ટ 2013ની S.O. 2561(E) અધિસૂચના મુજબ ગુજરાતના Marine National Park અને Marine Sanctuary માટે જમીન તરફ દરિયાકિનારાની સીમાથી એક કિલોમીટર સુધીનો વિસ્તાર, સમુદ્ર તરફ 200 મીટરનો વિસ્તાર અને કચ્છના અખાતમાં મળતી નિર્ધારિત 31 નદીઓના ચોક્કસ પટ્ટાઓને ESZમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
આ અધિસૂચનામાં ESZની અંદર ખનન અને ખાણકામ પર પ્રતિબંધની જોગવાઈ પણ છે. તેથી મણિપુર હબાર્ડી ખાણની ચોક્કસ સીમા notified ESZની બહાર છે કે નહીં, તેની ખાતરી માટે પ્રોજેક્ટના lease coordinates, ESZના સત્તાવાર નકશા અને સંબંધિત નદી-કોરિડોરનું GIS overlay કરીને ચકાસવું જરૂરી છે.
અહીં એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ પણ છે કે પ્રોજેક્ટથી 1.23 કિમી દૂર દર્શાવાયેલો મોસમી જળપ્રવાહ ESZની અધિસૂચનામાં દર્શાવેલી 31 નદીઓમાંથી કોઈ સાથે જોડાયેલો છે કે નહીં? હાલ ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજોમાં આ અંગે સ્પષ્ટતા દેખાતી નથી.
1.23 કિમી દૂર મોસમી જળપ્રવાહ, પરંતુ પાણીના નમૂના 4.59 કિમી અને 8.91 કિમીથી
પ્રોજેક્ટના દસ્તાવેજોમાં ખાણ વિસ્તારથી દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં આશરે 1.23 કિમી દૂર ‘Monsoonal Stream’ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. એટલે કે વરસાદી ઋતુમાં વહેતો જળપ્રવાહ ખાણ વિસ્તારની આસપાસના જળતંત્રનો મહત્ત્વનો ભાગ બની શકે છે.
પરંતુ DEIAના પાણીના નમૂનાઓની વિગતો તપાસતાં સપાટી પરના પાણીના માત્ર બે સ્થળે નમૂના લેવામાં આવ્યા હોવાનું દર્શાવાયું છે:
- વેદમતી નદી – ખાણથી 4.59 કિમી દૂર.
- વિરપુર બીચ – ખાણથી 8.91 કિમી દૂર.
આ બંને સ્થળે માર્ચથી મે 2026 દરમિયાન પાણીના નમૂના લેવામાં આવ્યા હતા. નજીક દર્શાવાયેલા 1.23 કિમીના મોસમી જળપ્રવાહમાંથી નમૂનો લેવામાં આવ્યો હોવાનું આ યાદીમાં દેખાતું નથી.
આથી સવાલ થાય છે કે મોસમી જળપ્રવાહમાં વરસાદ દરમિયાન પાણીનો પ્રવાહ કઈ દિશામાં જાય છે? ખાણ વિસ્તારમાંથી નીકળતું વરસાદી પાણી તેમાં પહોંચવાની શક્યતા છે કે નહીં? અને જો પહોંચે તો કાંપ તથા ખનિજ કણો અટકાવવા કઈ વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે?
આ સવાલોનો જવાબ આપવા માટે જળપ્રવાહનું સ્થળ પર સર્વેક્ષણ, વરસાદી પાણીના વહેણનો નકશો અને યોગ્ય સ્થળે પાણીના નમૂનાઓનું મોનિટરિંગ જરૂરી છે.
ભૂગર્ભજળની ઊંડાઈ 50–60 મીટર કે 30–35 મીટર?
પ્રોજેક્ટના દસ્તાવેજોમાં ભૂગર્ભજળની ઊંડાઈ અંગે પણ અલગ-અલગ આંકડા જોવા મળે છે.
ToRના પર્યાવરણીય વિગતોના પેજ 6માં ભૂગર્ભજળનું સ્તર જમીનની સપાટીથી 50થી 60 મીટર નીચે દર્શાવાયું છે. DEIAના બીજા વિભાગમાં પણ 50–60 મીટરનો ઉલ્લેખ છે.
પરંતુ DEIAના Chapter 4માં ભૂગર્ભજળનું સ્તર વરસાદી ઋતુમાં 30 મીટર અને ઉનાળામાં 35 મીટર નીચે હોવાનું જણાવાયું છે. આ જ વિભાગમાં ખાણકામ દરમિયાન ભૂગર્ભજળને અસર નહીં થાય એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
પ્રોજેક્ટમાં મહત્તમ 10.5 મીટર ઊંડાઈ સુધી ખનન કરવાની વિગતો છે. જો ભૂગર્ભજળનું સ્તર 30થી 35 મીટર નીચે હોય તો પણ ખાણકામ અને ભૂગર્ભજળ વચ્ચેનો અંતર, ઋતુ પ્રમાણે થતો ફેરફાર અને સ્થાનિક ભૂસ્તરીય સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
50–60 મીટર અને 30–35 મીટરના આંકડા કયા કૂવા, કયા બોરવેલ, કયા સમયગાળા અને કયા મોનિટરિંગના આધારે નક્કી થયા છે? શું આ માપણીઓ એકસરખા સ્થળો અને ઋતુઓની છે? આ અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
ભૂગર્ભજળના નમૂનાઓમાં TDS અને Hardnessના આંકડા
DEIA મુજબ ભૂગર્ભજળના પાંચ નમૂનાઓ લેવામાં આવ્યા હતા. આ નમૂનાઓનાં સ્થળો ખાણ વિસ્તારથી આશરે 4.97 કિમીથી 7.55 કિમી વચ્ચે દર્શાવાયા છે.
નમૂનાઓમાં:
- TDS: 710થી 860 mg/L
- Total Hardness: 315થી 405 mg/L
- Chloride: 130.1થી 183.5 mg/L
DEIAમાં IS 10500ના આધારે TDS માટે 500 mg/L desirable limit અને 2000 mg/L permissible limit દર્શાવાઈ છે. Hardness માટે 200 mg/L desirable અને 600 mg/L permissible limit દર્શાવાઈ છે.
એટલે TDS અને Hardnessના આંકડા desirable limit કરતાં ઊંચા છે, પરંતુ દસ્તાવેજમાં દર્શાવેલી permissible limitની અંદર છે. તેથી આ આંકડાઓને પ્રદૂષણનો પુરાવો ગણાવી શકાય નહીં. આ પ્રોજેક્ટ શરૂ થાય તે પહેલાંના baseline આંકડા છે.
પરંતુ ખાણકામ શરૂ થયા પછી પાણીની ગુણવત્તામાં ફેરફાર થાય છે કે નહીં તે જાણવા માટે નજીકના કૂવા અને બોરવેલ સહિતના યોગ્ય સ્થળોએ નિયમિત મોનિટરિંગ જરૂરી રહેશે.
Schedule-I પ્રજાતિ અંગે DEIAમાં જ અલગ-અલગ વિગતો
વન્યજીવ અંગેના DEIAના Chapter 11ના સારાંશમાં બફર ઝોનમાં એક Schedule-I પ્રજાતિ હોવાનું જણાવાયું છે.
પરંતુ Chapter 3ની વન્યજીવની યાદીમાં અનેક પ્રજાતિઓને Scheduleના કૉલમમાં ‘I’ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. તેમાં Green Sea Turtle, Olive Ridley Turtle, Star Tortoise, Cobra, Monitor Lizard, Jungle Cat, Wolf, Jackal, Common Mongoose, Marsh Harrier, Montagu’s Harrier, Shikra અને Indian Peafowl જેવી પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ યાદી પોતે જ આ તમામ પ્રજાતિઓ ખાણના સ્થળે જોવા મળી હોવાનો પુરાવો નથી. તે દસ્તાવેજમાં દર્શાવેલી પ્રાદેશિક પ્રજાતિઓની યાદી છે. તેમ છતાં, એક જગ્યાએ બફર ઝોનમાં માત્ર એક Schedule-I પ્રજાતિનો ઉલ્લેખ અને બીજી જગ્યાએ અનેક પ્રજાતિઓને ‘I’ તરીકે દર્શાવવાના કારણે સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
વધુમાં, DEIAના ToRની શરત નં. 19 મુજબ અભ્યાસ વિસ્તારમાં Schedule-I પ્રજાતિ જોવા મળે તો તેની Conservation Plan તૈયાર કરીને સંબંધિત સત્તાધિકારીની મંજૂરી માટે રજૂ કરવાની જોગવાઈ છે.
તો બફર ઝોનમાં કઈ પ્રજાતિ વાસ્તવમાં જોવા મળી હતી? તેનું ચોક્કસ નામ, સ્થળ, સંખ્યા અને સર્વેની તારીખ શું છે? જો Schedule-I પ્રજાતિની હાજરી નોંધાઈ હોય તો તેની મંજૂર Conservation Plan ક્યાં છે?
આ ઉપરાંત DEIAના Chapter 3માં જૈવવિવિધતા સર્વે અંગે પણ બે પ્રકારની વિગતો છે. એક તરફ ‘Covid-19 Pandemic Circumstances’ને કારણે માત્ર Secondary Study થયાનું લખાયું છે, જ્યારે બીજી તરફ 10 કિમીના વિસ્તારમાં Primary Survey કરાયો હોવાનું જણાવાયું છે. 2026ના અભ્યાસમાં આ લખાણ અને વાસ્તવિક સર્વેની પદ્ધતિ અંગે પણ સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
વરસાદી પાણી અને જમીનના ધોવાણ સામે શું વ્યવસ્થા?
DEIAમાં ખાણકામ વિસ્તારની જમીનનું ધોવાણ વરસાદી ઋતુમાં થઈ શકે છે તે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે. દસ્તાવેજમાં Water Erosion, Wind Erosion અને Man-induced Erosionનો ઉલ્લેખ છે.
ધોવાણ અટકાવવા વૃક્ષારોપણ, Topsoilનું અલગ સંગ્રહ, ખાણની આસપાસ Garland Drain અને ઢાળને સ્થિર રાખવા જેવા ઉપાયો દર્શાવાયા છે. પાંચ વર્ષના આયોજન દરમિયાન 29,100.60 ઘનમીટર Topsoil ઉત્પન્ન થવાનો અંદાજ પણ આપવામાં આવ્યો છે.
દસ્તાવેજમાં ખેતીની જમીન પર કાંપ જમા ન થવા દેવાની વાત છે. ખાણમાં વરસાદી પાણી એકઠું થાય તો જરૂર પડે ત્યારે 5થી 10 HPના પંપથી પાણી બહાર કાઢીને ખાણ વિસ્તારની બહાર બનાવવામાં આવેલા Water Drainમાં છોડવાની જોગવાઈ પણ લખવામાં આવી છે.
પરંતુ આ Water Drain ક્યાં જાય છે? તેનો અંતિમ નિકાલ કયા કુદરતી જળપ્રવાહમાં થાય છે? પાણી સાથે કાંપ અને ખનિજ કણો બહાર ન જાય તે માટે Silt Trap અથવા Settling Pondની રચના કેવી હશે? ભારે વરસાદ દરમિયાન Garland Drainની ક્ષમતા કેટલી રહેશે?
આ પ્રશ્નોના જવાબો માત્ર સામાન્ય નિવેદનોથી નહીં, પરંતુ નકશા, ડિઝાઇન, વરસાદી પાણીના વહેણની ગણતરી અને મોનિટરિંગની વિગતો સાથે મળવા જોઈએ.
વરસાદના સરેરાશ આંકડામાં પણ તફાવત
DEIAના એક વિભાગમાં વિસ્તારનો સરેરાશ વરસાદ 500 મિમીથી વધુ નહીં હોવાનું જણાવાયું છે. જ્યારે બીજા વિભાગમાં Mine Planના આધારે સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ આશરે 669 મિમી દર્શાવાયો છે.
આ તફાવતનું કારણ કયો સમયગાળો, કયો હવામાન ડેટા અને કયા વરસાદ માપન કેન્દ્રને આધાર બનાવવામાં આવ્યો છે તે સ્પષ્ટ થવું જોઈએ. કારણ કે વરસાદી પાણીના વહેણ, ખાણની ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા અને જમીનના ધોવાણનું મૂલ્યાંકન આ આંકડાઓ સાથે જોડાયેલું છે.
19 નવેમ્બરની જાહેર સુનાવણીમાં પર્યાવરણ અંગેના મુખ્ય સવાલો
- Marine National Parkના notified ESZથી 3.75 કિમીનું અંતર કયા સત્તાવાર નકશા અને GIS માપણીના આધારે નક્કી કરાયું છે?
- 1.23 કિમી દૂર દર્શાવાયેલો મોસમી જળપ્રવાહ કઈ દિશામાં વહે છે અને તેનો અંતિમ નિકાલ ક્યાં થાય છે?
- આ જળપ્રવાહનો પાણીના baseline monitoringમાં નમૂના તરીકે સમાવેશ કેમ નથી?
- ભૂગર્ભજળની ઊંડાઈ 50–60 મીટર અને 30–35 મીટર દર્શાવવાના આધાર શું છે?
- બફર ઝોનમાં દર્શાવેલી Schedule-I પ્રજાતિઓમાંથી વાસ્તવમાં કઈ પ્રજાતિ જોવા મળી હતી? તેની મંજૂર Conservation Plan ક્યાં છે?
- વરસાદી પાણીના નિકાલ માટે બનાવવામાં આવનાર Water Drainનું સ્થાન, નકશો અને અંતિમ આઉટલેટ કયું છે?
- Garland Drain, Silt Trap અને Settling Pondની ક્ષમતા કેટલી છે?
- વરસાદના 500 મિમી અને 669 મિમીના બે અલગ આંકડાઓમાંથી પ્રોજેક્ટની ગણતરીમાં કયો આંકડો અપનાવ્યો છે?
- ખાણકામ શરૂ થયા પછી નજીકના કૂવા, બોરવેલ અને મોસમી જળપ્રવાહનું Pre-monsoon અને Post-monsoon મોનિટરિંગ કેવી રીતે થશે?
ઔરંગા ટાઇમ્સનો અભિગમ : આ તપાસનો હેતુ ખાણકામને કારણે જળસ્રોતો કે વન્યજીવને નુકસાન થયું હોવાનો પૂર્વગ્રહપૂર્ણ દાવો કરવાનો નથી. પ્રોજેક્ટના પોતાના દસ્તાવેજોમાં દર્શાવાયેલા આંકડા, પર્યાવરણીય સંવેદનશીલતા અને સૂચિત નિયંત્રણ વ્યવસ્થાઓ અંગે પારદર્શક જવાબ મેળવવાનો છે.
મણિપુર હબાર્ડી ખાણ પ્રોજેક્ટની જાહેર સુનાવણીમાં આ પ્રશ્નોના જવાબો અને સ્થાનિક લોકોની રજૂઆતોનું મહત્ત્વ રહેશે. પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવક તથા સંબંધિત વન, પર્યાવરણ અને ખાણ વિભાગનો પક્ષ પણ આ તપાસનો આવશ્યક ભાગ છે.
આગામી ભાગમાં ખનન વિસ્તારની જમીન, Topsoil, વૃક્ષારોપણ, માર્ગ વ્યવસ્થા અને ખનિજના પરિવહનથી સ્થાનિક પર્યાવરણ પર પડી શકતી અસરોની તપાસ કરવામાં આવશે.
તપાસ ચાલુ છે… ઔરંગા ટાઇમ્સ | Operation Mining Watch – Part 2




