--Advertisement here--

મણિપુર હબાર્ડી ખાણ પ્રોજેક્ટ: દરરોજ 42 ટ્રક, 84 અવરજવર… પણ રસ્તા અને પર્યાવરણના ખર્ચની ગણતરીમાં સવાલો!

On: November 16, 2026 9:06 AM
Share this article:
--Advertisement here--

Whatsapp Channel

Join Now

Telegram Group

Join Now

પાંચ વર્ષમાં 3.22 હેક્ટર વિસ્તારમાં ખનનનો પ્રસ્તાવ; વૃક્ષારોપણ ક્યાંક 522 તો ક્યાંક 523, જ્યારે Plantation Tableના કુલ આંકડા પણ મેળ ખાતા નથી. 1.28 કિમીના કાચા રસ્તા પર 42 ટ્રકની અવરજવર માટેની વ્યવસ્થા કેટલી સક્ષમ?

દેવભૂમિ દ્વારકા | ઔરંગા ટાઇમ્સ, રિપોર્ટઃ મનસુખ સોલંકી

દેવભૂમિ દ્વારકાના કલ્યાણપુર તાલુકાના મણિપુર હબાર્ડી ગામે પ્રસ્તાવિત M/s Maa Mines and Mineralsના બોક્સાઇટ અને લેટેરાઇટ ખાણ પ્રોજેક્ટની તપાસના અગાઉના બે ભાગમાં ઉત્પાદન ક્ષમતા, ખનિજ જથ્થો, જળસ્રોત અને પર્યાવરણ અંગેના દસ્તાવેજી સવાલો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. હવે આ તપાસના ત્રીજા ભાગમાં ખાણની જમીનનો ઉપયોગ, વૃક્ષારોપણ, ટ્રક પરિવહન, રસ્તાની સ્થિતિ અને પર્યાવરણ માટેના બજેટની વિગતો તપાસવામાં આવી છે.

પ્રોજેક્ટનો કુલ વિસ્તાર 5.2278 હેક્ટર છે. DEIA મુજબ પાંચ વર્ષના આયોજન દરમિયાન આશરે 3.2200 હેક્ટર વિસ્તારમાં ખનન થવાનું છે. આટલા વિસ્તારમાં ખનન થયા પછી જમીનનું પુનઃસ્થાપન કેવી રીતે થશે, કેટલા વૃક્ષો વાવવામાં આવશે અને ખનિજના પરિવહનથી સ્થાનિક રસ્તાઓ પર કેટલો ભાર પડશે, તે મુદ્દાઓ મહત્ત્વના બને છે.

પ્રોજેક્ટની ToR વિગતોના Post Mining Closure Planમાં જણાવાયું છે કે પાંચ વર્ષ દરમિયાન આશરે 3.2200 હેક્ટર વિસ્તારમાં ખનન કરવામાં આવશે. ખનન પૂર્ણ થયા પછી ખાડાને પાણીના સંગ્રહ માટેના જળાશયમાં ફેરવવાની અને તેની આસપાસ ફેન્સિંગ કરવાની યોજના દર્શાવાઈ છે.

DEIAના અન્ય વિભાગોમાં પણ ખનન બાદ જમીનનું પુનઃસ્થાપન, Topsoilનો ઉપયોગ, ઘાસ અને સ્થાનિક વનસ્પતિનો વિકાસ તથા પાણીના સંગ્રહ માટેની વ્યવસ્થા દર્શાવાઈ છે.

પરંતુ 5.2278 હેક્ટરના કુલ લીઝ વિસ્તારમાંથી 3.22 હેક્ટર ખનન થયા પછી બાકીનો વિસ્તાર કઈ રીતે ઉપયોગમાં લેવાશે? ખનન પૂર્ણ થયેલા ભાગમાં પાણીનો સંગ્રહ કેટલો થઈ શકશે? જળાશયનું કદ, ઊંડાઈ, વરસાદી પાણીના પ્રવાહ અને સલામતીની ચોક્કસ ડિઝાઇન જાહેર જનતા સમક્ષ મૂકવામાં આવી છે કે નહીં?

આ ઉપરાંત ખાણ બંધ થયા પછી જમીનને ખેતીલાયક અથવા અન્ય ઉપયોગ માટે યોગ્ય બનાવવાની વાત પણ દસ્તાવેજોમાં છે. તેના માટે સમયમર્યાદા, જવાબદાર એજન્સી અને અમલીકરણની દેખરેખ કેવી રીતે થશે તે સ્પષ્ટ થવું જરૂરી છે.

વૃક્ષારોપણ: 522, 523 કે 501?

પ્રોજેક્ટના પર્યાવરણીય દસ્તાવેજોમાં વૃક્ષારોપણ અંગે પણ અલગ-અલગ આંકડા સામે આવે છે.

ToRની વિગતોમાં 522 વૃક્ષો વાવવાની વાત છે. DEIAના Chapter 10માં આશરે 523 વૃક્ષો વાવવાનું દર્શાવાયું છે. જ્યારે Chapter 4ના Plantation Tableમાં પાંચ વર્ષ માટેના વાર્ષિક આંકડા અલગ રીતે રજૂ થયા છે.

  • પ્રથમ વર્ષ: Target 106, Assumed Survival 85
  • બીજું વર્ષ: Target 104, Survival 83, Replenishment 21
  • ત્રીજું વર્ષ: Target 104, Survival 83, Replenishment 21
  • ચોથું વર્ષ: Target 104, Survival 83, Replenishment 21
  • પાંચમું વર્ષ: Target 104, Survival 84, Replenishment 21

આ મુજબ Target Plantationનો સરવાળો 522 થાય છે. પરંતુ ટેબલના ‘Total’ કૉલમનો સરવાળો 501 થાય છે. બીજી તરફ, પ્રજાતિ પ્રમાણેની યાદીમાં Neem 85, Babul 83, Karanj 83, Pilu 83 અને Gando Baval 84 — કુલ 418 વૃક્ષો દર્શાવાયાં છે.

એટલે દસ્તાવેજોમાં 522, 523, 501 અને 418 જેવા અલગ આંકડા સામે આવે છે. આ આંકડાઓમાં Target, Survival, Replacement અને અંતિમ કુલ સંખ્યાનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરવો જરૂરી છે.

દસ્તાવેજમાં વાવેતર માટે Neem, Babul, Karanj, Pilu અને Gando Baval જેવી પ્રજાતિઓ સૂચવાઈ છે. પરંતુ કેટલા વૃક્ષો કયા સ્થળે વાવવામાં આવશે, કેટલા વર્ષ સુધી જાળવણી થશે અને કેટલા ટકા વૃક્ષો જીવંત રહેવા જોઈએ તેની જવાબદારી કોની રહેશે, તે અંગે અમલયોગ્ય વિગતો જરૂરી છે.

DEIAના Project Infrastructure વિભાગમાં લીઝ વિસ્તારના 33 ટકા વિસ્તારમાં Green Belt વિકસાવવાની દરખાસ્ત છે. 5.2278 હેક્ટરના 33 ટકા મુજબ આશરે 1.72 હેક્ટર વિસ્તાર થાય છે.

પરંતુ Green Belt માટેની જમીન કયા ભાગમાં રહેશે? ખાણકામ, સુરક્ષા પટ્ટો, Topsoilના ઢગલા અને Haul Road વચ્ચે વાવેતર માટે કેટલી જમીન ઉપલબ્ધ રહેશે? 522 કે 523 વૃક્ષોનો આંકડો 33 ટકા વિસ્તારના Green Belt સાથે કેવી રીતે મેળ ખાય છે?

DEIAમાં એક જગ્યાએ દર વર્ષે 100 છોડ વાવવાની વાત છે, બીજી જગ્યાએ 522/523 વૃક્ષોનો કુલ ઉલ્લેખ છે. તેથી વાવેતરનો સ્થળવાર નકશો, વર્ષવાર સમયપત્રક અને જીવંત વૃક્ષોની ગણતરી માટેની મોનિટરિંગ પદ્ધતિ જાહેર થવી જોઈએ.

આ પ્રોજેક્ટનો સૌથી મહત્ત્વનો મુદ્દો ખનિજનું પરિવહન છે. DEIAના Traffic Assessment મુજબ ખાણની વાર્ષિક ઉત્પાદન ક્ષમતા 2,50,053.75 ટન, વર્ષમાં 300 કાર્યદિવસ અને દરરોજ 833.5125 ટન ઉત્પાદનની ગણતરી કરવામાં આવી છે.

દસ્તાવેજમાં 20 ટન ક્ષમતાના ટ્રકના આધારે દરરોજ આશરે 42 ટ્રકની જરૂરિયાત દર્શાવાઈ છે. ટ્રકની આવ-જાવ મળીને દરરોજ 84 વાહન અવરજવરનો અંદાજ છે.

અહીં એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. Mining Planના Machinery વિભાગમાં લીઝ વિસ્તારની અંદર ખનિજની હેરફેર માટે ચાર 10 ટન ક્ષમતાના Ashok Leyland Tippers દર્શાવાયા છે. જ્યારે Traffic Assessmentમાં બહારના પરિવહન માટે 20 ટન ક્ષમતાના ટ્રકનો આધાર લેવામાં આવ્યો છે.

આ બંને વાહન વ્યવસ્થાઓનો ઉપયોગ અલગ-અલગ તબક્કે થવાનો છે કે નહીં? ખાણની અંદરથી બહારના ટ્રક સુધી ખનિજ પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કેવી હશે? 10 ટનના ચાર ટિપર અને 20 ટનના બહારના ટ્રક વચ્ચેની હેરફેરની પ્રક્રિયા દસ્તાવેજોમાં સ્પષ્ટ થવી જરૂરી છે.

ToRની વિગતો મુજબ લીઝ વિસ્તારથી જાહેર રસ્તા સુધીનો Approach Road આશરે 1.28 કિમીનો છે. ખનિજ પરિવહન દરમિયાન ધૂળ ન ઊડે તે માટે રસ્તા પર દરરોજ પાણીનો છંટકાવ કરવાની અને કાચા રસ્તા પર વાહનોની ઝડપ 20 કિમી પ્રતિ કલાક સુધી મર્યાદિત રાખવાની વાત દર્શાવવામાં આવી છે.

બીજી તરફ, DEIAમાં નજીકના ધાતુના રસ્તા સુધી પહેલેથી જ Approach Road હોવાનો ઉલ્લેખ છે. રસ્તાની નિયમિત મરામત અને જાળવણી માટે વાર્ષિક ₹1.50 લાખનો ખર્ચ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

Traffic Assessmentમાં હાલના રસ્તાઓની વાહન ક્ષમતા પૂરતી હોવાનું અને Level of Service (LOS) ‘A’ જળવાઈ રહેશે એવું અનુમાન આપવામાં આવ્યું છે. પરંતુ એ જ વિભાગમાં અભ્યાસ વિસ્તારમાં બોક્સાઇટ ખનનના કારણે ભારે વાહનભાર હોવાનો ઉલ્લેખ કરીને વૈકલ્પિક પરિવહન માર્ગ વાપરવાની વાત પણ છે.

અહીં સવાલ એ છે કે 42 ટ્રકની દરરોજની અવરજવર માટે કયો ચોક્કસ માર્ગ અપનાવવામાં આવશે? વૈકલ્પિક માર્ગ કયો છે? સ્થાનિક રસ્તાઓ પર ધૂળ, અવાજ, અકસ્માત અને માર્ગની જાળવણીની જવાબદારી કોની રહેશે?

દસ્તાવેજમાં રસ્તાની ક્ષમતા અંગેનું ગણિત રજૂ કરાયું છે, પરંતુ સ્થાનિક લોકો માટે સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે આ ટ્રક કયા રસ્તે જશે અને રસ્તાની વાસ્તવિક સ્થિતિ શું છે.

ToRમાં પ્રોજેક્ટનો કુલ ખર્ચ ₹7,00,95,529 દર્શાવાયો છે. તેમાં Environmental Management Plan (EMP) માટે Capital Cost ₹33,10,300 અને Recurring Cost ₹4,52,000 દર્શાવવામાં આવ્યા છે.

પરંતુ DEIAના Chapter 8માં પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ આશરે ₹6.88 કરોડ જણાવાયો છે. Chapter 10માં Environmental Management Cell માટે કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચના 2 ટકા ફાળવવાની વાત છે. બીજી તરફ, ToRમાં Corporate Environment Responsibility (CER) માટે ₹14,02,000 અનામત રાખવાની વાત છે અને જરૂરિયાત આધારિત CER યોજના જાહેર સુનાવણી પછી આપવાની નોંધ છે.

આથી EMP, Environmental Management Cell અને CER — આ ત્રણેય ખર્ચની અલગ-અલગ વ્યાખ્યા, બજેટ અને ઉપયોગ સ્પષ્ટ થવો જરૂરી છે. આ રકમો એકબીજાના વિકલ્પ નથી; દરેકનો હેતુ અને ખર્ચનો હિસાબ અલગથી સમજાવવો જોઈએ.

DEIAના Environmental Management Planમાં કેટલીક અલગ જોગવાઈઓ પણ દર્શાવાઈ છે:

  • Topsoil handling: ₹8,73,000
  • 523 વૃક્ષો માટે દર્શાવેલો ખર્ચ: ₹1,30,750
  • Approach Road maintenance: ₹1,50,000 પ્રતિ વર્ષ
  • Post-closure restoration: ₹15,00,000
  • Wildlife અને human movement અટકાવવા fencing: ₹2,75,600
  • Vehicle maintenance: ₹2,00,000
  • Environmental monitoring માટે દર્શાવેલો ખર્ચ: ₹1,20,000

આ ખર્ચ કયા સમયગાળા માટે છે, કયા ખર્ચ EMPના Capital અથવા Recurring Budgetમાં સામેલ છે અને કયા ખર્ચ વધારાના છે તે સ્પષ્ટ થવું જરૂરી છે.

પ્રોજેક્ટના દસ્તાવેજોમાં સ્થાનિક લોકોને રોજગાર આપવાની વાત છે. DEIAના Project Descriptionમાં આશરે 14 કામદારોનો ઉલ્લેખ છે, જ્યારે અન્ય સામાજિક-આર્થિક વિભાગમાં 13 કામદારો માટેની ગણતરી દર્શાવવામાં આવી છે.

આ ઉપરાંત ToRમાં CER માટે ₹14.02 લાખની રકમ અનામત રાખવાની વાત છે, પરંતુ કયા ગામમાં કઈ સુવિધા વિકસાવવામાં આવશે તેની Need-based યોજના જાહેર સુનાવણી પછી રજૂ કરવાની નોંધ છે.

મણિપુર હબાર્ડી અને આસપાસના ગામોને ખરેખર શું લાભ મળશે? પીવાનું પાણી, રસ્તા, આરોગ્ય, શાળા કે અન્ય સુવિધાઓ માટે કેટલી રકમ અને કઈ સમયમર્યાદા નક્કી થશે? આ બાબતો જાહેર સુનાવણીમાં સ્થાનિક લોકોની રજૂઆતો સાથે નક્કી થવી જોઈએ.

  • પાંચ વર્ષમાં 3.22 હેક્ટર વિસ્તારમાં ખનન થયા પછી જમીનનું પુનઃસ્થાપન કઈ સમયમર્યાદામાં થશે?
  • ખનન બાદ બનનારા જળાશયની ક્ષમતા, ઊંડાઈ અને સલામતીની ડિઝાઇન શું છે?
  • વૃક્ષારોપણ માટે 522, 523, 501 અને 418 જેવા અલગ આંકડા કેમ દર્શાવાયા છે?
  • 33 ટકા Green Belt માટે આશરે 1.72 હેક્ટર જમીન કયા ભાગમાં ફાળવવામાં આવશે?
  • 20 ટન ક્ષમતાના ટ્રક અને ચાર 10 ટનના Tipper વચ્ચે ખનિજ પરિવહનની પ્રક્રિયા શું છે?
  • 1.28 કિમીના કાચા રસ્તા પર દરરોજ 42 ટ્રકની અવરજવર માટે કઈ વ્યવસ્થા છે?
  • Traffic Assessmentમાં વૈકલ્પિક પરિવહન માર્ગનો ઉલ્લેખ છે; તે માર્ગ કયો છે?
  • રસ્તાની જાળવણી માટે દર્શાવેલા ₹1.50 લાખનો ખર્ચ કયા સમયગાળા માટે છે?
  • EMP, Environmental Management Cell અને CER માટેની રકમોનો અલગ-અલગ હિસાબ શું છે?
  • સ્થાનિક ગામો માટે ₹14.02 લાખની CER રકમમાંથી કયા કામો, ક્યારે અને કોની દેખરેખ હેઠળ થશે?

આ તપાસનો હેતુ ખાણકામથી રસ્તા, જમીન કે પર્યાવરણને નુકસાન થઈ ચૂક્યું હોવાનો દાવો કરવાનો નથી. પ્રોજેક્ટના પોતાના દસ્તાવેજોમાં દર્શાવાયેલા પરિવહન, વૃક્ષારોપણ, જમીન પુનઃસ્થાપન અને પર્યાવરણ ખર્ચ અંગે જવાબદારી તથા પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત થાય તે માટે પ્રશ્નો ઉઠાવવાનો છે.

જાહેર સુનાવણીમાં સ્થાનિક નાગરિકો અને ખેડૂતોને આ મુદ્દાઓ અંગે પ્રશ્નો રજૂ કરવાની તક મળવી જોઈએ. પ્રોજેક્ટ પ્રસ્તાવક અને સંબંધિત સરકારી વિભાગો આ સવાલોના દસ્તાવેજી જવાબ આપે તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.

તપાસ ચાલુ છે… ઔરંગા ટાઇમ્સ | Operation Mining Watch – Part 3

Meroo Gadhvi

Meroo Gadhvi is an independent journalist covering Gujarat with a focus on local affairs, investigative journalism, public accountability, environment, governance and ground reports

error: Content is protected !!