“શું ભક્તિ કરવા માટે સંસાર છોડવો જરૂરી છે? જાણો ગીતાના ત્રીજા અધ્યાયનો જવાબ.”
“નિષ્કામ કર્મ એ જ સફળતાની ચાવી છે.”
યદ્યદાચરતિ શ્રેષ્ઠસ્તત્તદેવેતરો જનઃ ।
સ યત્પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્તદનુવર્તતે ॥ (શ્લોક 21)
શ્રેષ્ઠ (મોટા) માણસો જેવું આચરણ કરે છે, અન્ય સામાન્ય માણસો પણ તેવું જ આચરણ કરે છે. તેઓ જે બાબતને પ્રમાણ (આદર્શ) માનીને ચાલે છે, આખી દુનિયા તેનું જ અનુકરણ કરે છે.
બીજા અધ્યાયમાં જ્ઞાનની વાતો સાંભળ્યા પછી અર્જુન થોડો મૂંઝવણમાં હતો. તેને થયું કે જો ‘જ્ઞાન’ જ શ્રેષ્ઠ હોય, તો પછી કૃષ્ણ મને આ લોહિયાળ ‘યુદ્ધ’ કરવાનું કેમ કહે છે? શું ભક્તિ કરવા માટે બધું છોડીને જંગલમાં જતું રહેવું સારું નથી? શ્રીકૃષ્ણ આ પ્રશ્નનો બહુ સુંદર જવાબ આપે છે.
કોઈ પણ માણસ કર્મ વગર રહી શકતો નથી
નિયતં કુરુ કર્મ ત્વં કર્મ જ્યાયો હ્યકર્મણઃ ।
શરીરયાત્રાપિ ચ તે ન પ્રસિદ્ધ્યેદકર્મણઃ ॥ (શ્લોક 8)
તું તારું શાસ્ત્રવિહિત (નક્કી કરેલું) કર્તવ્ય કર્મ કર, કારણ કે કર્મ ન કરવા કરતાં કર્મ કરવું એ ચઢિયાતું છે. કર્મ ન કરવાથી તો તારું શરીરનું જીવન (ગુજરાન) પણ ચાલી શકે નહીં.
શ્રીકૃષ્ણ કહે છે, “હે અર્જુન! આળસુ બનીને બેસી રહેવું એ ધર્મ નથી. કુદરતનો નિયમ છે કે દરેક ક્ષણે કંઈક ને કંઈક કર્મ થતું જ રહે છે. શ્વાસ લેવો એ પણ એક કર્મ છે.”
ભગવાન સમજાવે છે કે જે માણસ બહારથી કર્મો છોડી દે છે પણ મનથી તેના વિશે વિચાર્યા કરે છે, તે ખરેખર ‘ઢોંગી’ છે. એના કરતા જે હાથ-પગથી મહેનત કરે છે અને મનથી ભગવાનને યાદ કરે છે, તે શ્રેષ્ઠ છે.
દેવાન્ભાવયતાનેન તે દેવા ભાવયન્તુ વઃ ।
પરસ્પરં ભાવયન્તઃ શ્રેયઃ પરમવાપ્સ્યથ ॥ (શ્લોક 11)
તમે આ (યજ્ઞ/કર્મ) દ્વારા દેવોને સમૃદ્ધ કરો અને દેવો તમને સમૃદ્ધ કરે. આ રીતે એકબીજાને સહયોગ આપતાં-આપતાં તમે બંને પરમ કલ્યાણને (ઉચ્ચ સફળતાને) પ્રાપ્ત કરશો.
નિઃસ્વાર્થ સેવા (યજ્ઞની ભાવના)
આ ભાગમાં જેમ વાદળો વરસાદ આપીને નદીઓ ભરે છે, નદીઓ પૃથ્વીને હરિયાળી કરે છે અને પૃથ્વી આપણને અન્ન આપે છે – આ આખું ચક્ર ‘સેવા’ પર ચાલે છે. જો પ્રકૃતિ સ્વાર્થ વગર કામ કરતી હોય, તો આપણે કેમ નહીં?
યજ્ઞશિષ્ટાશિનઃ સંતો મુચ્યન્તે સર્વકિલ્બિષૈઃ ।
ભુંજતે તે ત્વઘં પાપા યે પચન્ત્યાત્મકારણાત્ ॥ (શ્લોક 13)
કૃષ્ણ કહે છે: “તારું કામ એવી રીતે કર કે તેનાથી બીજાનું ભલું થાય. જે વ્યક્તિ માત્ર પોતાના માટે જ રાંધે છે અને ખાય છે, તે પાપ ખાય છે.”
સૌથી મોટો દુશ્મન કોણ?
અર્જુને પૂછ્યું, “પ્રભુ! માણસ ઈચ્છતો ન હોય છતાં તેની પાસે પાપ કોણ કરાવે છે?“
ત્યારે કૃષ્ણ એક મહાન રહસ્ય ખોલે છે:
“કામ એષ ક્રોધ એષ…”
એટલે કે આપણા મનની અંદર રહેલી ‘કામના’ (વાસના) અને ‘ક્રોધ’ જ આપણા સૌથી મોટા દુશ્મન છે. તે અગ્નિ જેવા છે, જે ક્યારેય તૃપ્ત થતા નથી.
પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહંકારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમિતિ મન્યતે ॥ (શ્લોક 27)
બધા જ કર્મો વાસ્તવમાં પ્રકૃતિના ગુણો દ્વારા (પરિસ્થિતિ અને સાધનો દ્વારા) થાય છે, છતાં અહંકારથી મોહિત થયેલો માણસ એમ માને છે કે “આ બધું મેં જ કર્યું છે/હું જ કર્તા છું.”
આજના જીવન માટે બોધ
કામ એ જ પૂજા: તમે ડૉક્ટર હોવ, એન્જિનિયર હોવ કે સફાઈ કામદાર – જો તમે તમારું કામ ઈમાનદારીથી કરો છો, તો એ ભગવાનની ભક્તિ જ છે.
ટીમ વર્ક: સમાજના હિત માટે સાથે મળીને કામ કરવું એ જ સાચો ‘યજ્ઞ’ છે.
“નિષ્કામ કર્મ એ જ સફળતાની ચાવી છે.”
