“મન મિત્ર છે કે દુશ્મન? જાણો તેને કાબૂમાં કરવાની સરળ રીતો.”
અત્યાર સુધી ભગવાને કર્મ અને જ્ઞાનની વાતો કરી, પણ હવે પ્રશ્ન એ છે કે આ બધું કરવા માટે જે શક્તિ જોઈએ, તે ક્યાંથી લાવવી? એ શક્તિ છે આપણું ‘મન’. જો મન કાબૂમાં હોય તો તે આપણો સૌથી મોટો મિત્ર છે, પણ જો તે કાબૂ બહાર જાય તો તે આપણો સૌથી મોટો દુશ્મન બની જાય છે.
તમારો ઉદ્ધાર તમારે જ કરવાનો છે
શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને એક બહુ મોટી વાત કહે છે: “માણસે પોતાનો ઉદ્ધાર પોતે જ કરવો જોઈએ. પોતાને ક્યારેય નીચે ન પાડવો જોઈએ.” આપણે પોતે જ આપણા મિત્ર છીએ અને પોતે જ આપણા શત્રુ છીએ. જો આપણે આપણી ઇન્દ્રિયો અને મનને જીતી લઈએ, તો આપણે જ આપણા સાચા મિત્ર બની શકીએ છીએ.
ઉદ્ધરેદાત્મનાત્માનં નાત્માનમવસાદયેત્ ।
આત્મૈવ હ્યાત્મનો બંધુરાત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ॥ (શ્લોક 5)
મનુષ્યે પોતાના મન દ્વારા પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો જોઈએ અને પોતાનું પતન થવા દેવું જોઈએ નહીં; કારણ કે આ મન જ મનુષ્યનો મિત્ર છે અને મન જ મનુષ્યનો શત્રુ છે.
બંધુરાત્માત્મનેસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ । અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્ ॥ (શ્લોક 6)
જે વ્યક્તિએ પોતાના મન પર વિજય મેળવી લીધો છે, તેના માટે તેનું મન તેનો સર્વશ્રેષ્ઠ મિત્ર છે; પરંતુ જે વ્યક્તિ પોતાના મનને જીતી શક્યો નથી (મનને વશ છે), તેના માટે તેનું જ મન સૌથી મોટા શત્રુની જેમ વર્તે છે.
ધ્યાન (Meditation) ની રીત
આ અધ્યાયમાં ભગવાન ધ્યાન કેવી રીતે કરવું તેની રીત સમજાવે છે:
- સ્થાન શાંત અને પવિત્ર હોવું જોઈએ.
- શરીર, ગરદન અને માથું સીધું રાખવું.
- નજર નાકના ટેરવા પર સ્થિર કરવી (એકાગ્રતા માટે).
- અતિશય ખાવું નહીં કે સાવ ભૂખ્યા રહેવું નહીં, અતિશય ઉંઘવું નહીં કે જાગવું નહીં. જીવનમાં ‘સંતુલન’ (Balance) હોવું જરૂરી છે.
નાત્યશ્નતસ્તુ યોગોડસ્તિ ન ચૈકાન્તમનશ્નતઃ ।
ન ચાતિ સ્વપ્નશીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન ॥ (શ્લોક 16)
હે અર્જુન! આ યોગ (માનસિક સ્થિરતા કે પ્રગતિ) તેના માટે શક્ય નથી જે બહુ વધારે પડતું ખાય છે, કે જે બિલકુલ ખાતો નથી (ઉપવાસ કરે છે); અને તેના માટે પણ શક્ય નથી જે બહુ વધારે ઊંઘે છે અથવા જે હંમેશા જાગતો રહે છે.
યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ । યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતી દુઃખહા ॥ (શ્લોક 17)
જેનો આહાર (ખોરાક) અને વિહાર (ફરવું-મનોરંજન) સંતુલિત છે, જે કર્મોમાં મર્યાદિત ચેષ્ટા (પ્રયત્ન) કરે છે અને જેની ઊંઘ તેમજ જાગરણ નિયમિત છે; તેનો જ યોગ સિદ્ધ થાય છે અને તેના જ જીવનના તમામ દુઃખોનો નાશ થાય છે.
મન તો ચંચળ છે, તેને કેમ રોકવું?
અર્જુન એક વ્યાજબી પ્રશ્ન પૂછે છે: “હે કૃષ્ણ, આ મન તો પવન જેવું ચંચળ છે, તેને પકડવું તો બહુ અઘરું છે!”
ત્યારે કૃષ્ણ બે રસ્તા બતાવે છે:
- 1. અભ્યાસ (Practice): વારંવાર પ્રયત્ન કરવાથી મન સ્થિર થાય છે.
- 2. વૈરાગ્ય (Detachment): નકામી બાબતોમાં રસ ઓછો કરવાથી મન શાંત રહે છે.
અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્નિગ્રહં ચલમ્ ।
અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે ॥ (શ્લોક 35)
શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: હે મહાબાહુ અર્જુન! એમાં કોઈ શંકા નથી કે મન અત્યંત ચંચળ છે અને તેને વશમાં કરવું ખૂબ મુશ્કેલ છે; પરંતુ હે કુંતીપુત્ર! સતત ‘અભ્યાસ’ (વારંવારના પ્રયત્ન) અને ‘વૈરાગ્ય’ (નકામી વસ્તુઓ પ્રત્યે અનાસક્તિ) દ્વારા તેને કાબૂમાં કરી શકાય છે.
અર્જુનને ચિંતા થઈ કે જો કોઈ વ્યક્તિ યોગ શરૂ કરે પણ અધવચ્ચેથી હારી જાય અથવા મૃત્યુ પામે, તો તેની મહેનત પાણીમાં જશે? કૃષ્ણ આશ્વાસન આપે છે કે, “ભલું કરનારનું ક્યારેય ખરાબ થતું નથી.” એવી વ્યક્તિ બીજા જન્મમાં સારા સંસ્કારી પરિવારમાં જન્મ લે છે અને ત્યાંથી તેની આધ્યાત્મિક યાત્રા ફરી શરૂ કરે છે.
પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્તસ્ય વિદ્યતે ।
ન હિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ ॥ (શ્લોક 40)
શ્રીભગવાન કહે છે: હે પાર્થ! કલ્યાણના માર્ગે ચાલનારા (સારા કાર્યો કરનારા) મનુષ્યનો ન તો આ લોકમાં નાશ થાય છે કે ન તો પરલોકમાં. હે વહાલા મિત્ર! શુભ કાર્ય કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિ ક્યારેય દુર્ગતિ (પતન) ને પામતો નથી.
આજની ટીપ: રોજ માત્ર 5-10 મિનિટ શાંત બેસીને શ્વાસ પર ધ્યાન આપવાથી ગીતાનો આ અધ્યાય જીવનમાં ઉતારી શકાય છે.
આ અધ્યાય ‘Self-Help’ અને ‘Mental Health’ ના વિષયોમાં રસ ધરાવતા વાચકો માટે ખૂબ મહત્વનો છે.
