મધુબન ડેમ: ત્રણ પ્રદેશો પર ત્રિપાંખીયું જળસંકટ કે આગામી દોઢ મહિનાની ‘ગેરંટી’? જાણો અસલી હકીકત
ચોમાસાની સત્તાવાર એન્ટ્રી થઈ ગઈ છે, પણ મેઘરાજા જાણે દક્ષિણ ગુજરાત અને સંઘપ્રદેશથી રિસાયા છે! જે વિસ્તારોમાં આ દિવસોમાં ધોધમાર વરસાદની નદીઓ વહેતી હોય, ત્યાં આજે પહાડો અને વન વગડો કોરાધાકોર ભાસી રહ્યા છે. વલસાડ જિલ્લો, ઔદ્યોગિક નગરી વાપી, દમણ અને દાદરા નગર હવેલી (સેલવાસ)ની કરોડો લીટર પાણીની તરસ છિપાવતો મધુબન ડેમ અત્યારે એક મોટા પડકારનો સામનો કરી રહ્યો છે.
સૌથી મોટો ઝટકો એ છે કે આ સમગ્ર જળસંકટનું એપીસેન્ટર કપરાડા તાલુકો બન્યો છે. જેને આપણે આખા ગુજરાતનું ‘ચેરાપુંજી’ કહીએ છીએ, જ્યાં દર વર્ષે આભ ફાટે એટલો વરસાદ પડે છે, એ કપરાડાના વિસ્તારોમાં જ આ વખતે મેઘરાજાએ ‘નો-એન્ટ્રી’ કરી દીધી હોય તેમ વરસાદ નહિવત છે.
કહેવત છે ને કે, “મધુબન ડેમ તો માત્ર એક શરીર છે, પણ તેનું અસલી હૃદય કેચમેન્ટ વિસ્તાર કપરાડા અને મહારાષ્ટ્રના પહાડોમાં ધડકે છે.”
જો આ હૃદય સમાન પહાડોમાં જ પાણી નહિ વરસે, તો ડેમ ગમે ત્યારે ‘તળિયાઝાટક’ થઈ શકે છે. છેવાડાના ગામડાઓમાં અત્યારથી જ કુવા-બોર ખાલી થતાં ફફડાટ વ્યાપી ગયો છે.
શા માટે મધુબન ડેમ સુકાશે તો 3 પ્રદેશોમાં હાહાકાર મચશે?
આ માત્ર એક ડેમ નથી, પણ આ વિસ્તારની આર્થિક અને સામાજિક કરોડરજ્જુ છે. જો આ ડેમ ખાલી થાય તો ત્રણ મોટી લાઈફલાઈન ઠપ્પ થઈ જાય:
1. લાખો ગળા સુકાશે: વાપી, સેલવાસ, અને દમણના લાખો નાગરિકોના ઘરોમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી આ ડેમ વગર અશક્ય છે.
2. ખેતી પર ગ્રહણ: વલસાડ અને ધરમપુરના ગ્રામ્ય વિસ્તારોની હજારો હેક્ટર જમીન અને ઊભો પાક આ સિંચાઈના પાણી પર નિર્ભર છે.
3. એશિયાનું મોટું ઈન્ડસ્ટ્રીયલ હબ જોખમમાં: વાપી અને સેલવાસના એશિયા પ્રખ્યાત ઉદ્યોગો દમણગંગા નદી અને કેનાલના પાણી પર ચાલે છે. પાણી બંધ એટલે અબજો રૂપિયાનું ટર્નઓવર ઠપ્પ!
વર્તમાન લાઈવ સ્ટોરેજ: 111.87 MCM (કુલ ક્ષમતા 158.64 MCM માંથી)
વર્તમાન જળસપાટી: 69.30 મીટર
ડેમની સ્થિતિ: હાલમાં ડેમ માત્ર 27 થી 30% જ ભરાયેલો છે.
હાલમાં કેનાલ દ્વારા 685 ક્યુસેક પાણી સતત છોડવામાં આવી રહ્યું છે.
એક તરફ કપરાડાના ડુંગરો સૂકા ભઠ્ઠ થતાં ચિંતાની લકીરો ખેંચાઈ છે, ત્યારે બીજી તરફ સરકારી તંત્રએ લોકોને પેનિક (ગભરાટ) ન થવાની અપીલ કરી છે.
મધુબન ડેમના નાયબ કાર્યપાલક ઈજનેરે દાવો કર્યો છે કે, ડેમમાં હાલ પૂરતો પાણીનો જથ્થો છે, ચિંતાની કોઈ વાત નથી. જો આગામી દિવસોમાં નીચેના વિસ્તારોમાં પાણીની ડિમાન્ડ વધશે, તો પણ પ્રશાસન હજુ આગામી દોઢ મહિના સુધી કોઈ પણ અછત વગર સરળતાથી પાણી પૂરું પાડવા સક્ષમ
તંત્રના મતે હાલ 27 થી 30% પાણી હોવું એ પણ રાહતની વાત છે અને તબક્કાવાર પાણી છોડાશે.
તંત્રના દાવા મુજબ આગામી 45 દિવસ સુધી પીવા અને ઉદ્યોગો માટે ‘ઓલ ઈઝ વેલ’ છે, જેનાથી ઉનાળા જેવી આકરી તંગીની ચિંતાઓ પર હાલ પૂરતો બ્રેક વાગ્યો છે. પરંતુ જો આગામી દોઢ મહિનામાં પણ કપરાડાના પહાડોમાં ધોધમાર વરસાદ ન પડ્યો, તો આગામી દિવસોમાં દમણગંગા બેસિનમાં મોટું જળસંકટ સર્જાઈ શકે છે. હવે આખી આશા માત્ર મેઘરાજાની કૃપા પર ટકેલી છે!
