આપણે અવારનવાર રસ્તાના કિનારે આવેલા ઝાડ પર સુંદર રીતે ગૂંથેલા અને ઊંધા લટકતા માળાઓ જોતા હોઈએ છીએ જેમ કે તસવીરમાં આખું ઝાડ માળાઓથી લદાયેલું દેખાય છે. આ માળા બનાવનાર કલાકાર એટલે ‘સુઘરી’. અંગ્રેજીમાં તેને ‘Baya Weaver’ કહેવામાં આવે છે. સુઘરીના જીવન અને તેની માળો બનાવવાની કળા પાછળ એક રોમાંચક અને એટલી જ સંઘર્ષપૂર્ણ વાર્તા છુપાયેલી છે.
પક્ષીઓની દુનિયામાં સામાન્ય રીતે બંને પક્ષીઓ મળીને માળો બનાવે છે, પરંતુ સુઘરીમાં એવું નથી. માળો બનાવવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી માત્ર ‘નર સુઘરી’ (Male Bird) ની જ હોય છે. ચોમાસાની શરૂઆત થતાં જ નર સુઘરી લીલું ઘાસ અને તણખલાં વીણીને અત્યંત જટિલ ગૂંથણી કામ શરૂ કરે છે.
નર સુઘરી જ્યારે અડધો માળો બનાવી લે છે (જેમ કે તસવીરમાં અધૂરો અને ખુલ્લો માળો જોઈ શકાય છે), ત્યારે માદા સુઘરી (Female Bird) નિરીક્ષણ કરવા આવે છે. માદા સુઘરી ખૂબ જ કડક ‘આર્કિટેક્ટ’ જેવી હોય છે. તે માળાની મજબૂતાઈ, તેની જગ્યા અને ગૂંથણી બરાબર તપાસે છે.
જો માદાને એ ઘર (માળો) પસંદ આવી જાય, તો જ તે નર સાથે જોડી બનાવે છે અને નર સુઘરી બાકીનો માળો પૂરો કરે છે. પરંતુ જો માદાને માળો પસંદ ન આવે… તો નર સુઘરીની એ દિવસોની સખત મહેનત સંપૂર્ણપણે એળે જાય છે. માદા ત્યાંથી ઉડી જાય છે અને નર પક્ષીએ ફરીથી નવો માળો બનાવવો પડે છે અથવા અધૂરો માળો છોડી દેવો પડે છે.
સુઘરી વિશેની કેટલીક અજાણી અને રસપ્રદ વાતો:
માળામાં ‘લાઈટ’ ની વ્યવસ્થા: એવું માનવામાં આવે છે કે નર સુઘરી માળાની અંદર ભીની માટીના ચોસલા લગાવે છે અને તેના પર આગિયા (Fireflies) ને ચોંટાડે છે, જેથી રાત્રે માળામાં કુદરતી પ્રકાશ મળી રહે!
દિશાનું જ્ઞાન: આ માળાઓ મોટે ભાગે એવી દિશામાં અને એવી ડાળીઓ પર લટકાવવામાં આવે છે જ્યાં વાવાઝોડા કે વરસાદની સીધી અસર ન થાય અને શિકારીઓ (જેમ કે સાપ) સરળતાથી પહોંચી ન શકે.
એક સીઝનમાં અનેક માળા: જો નર સુઘરી ખૂબ જ કુશળ હોય, તો તે એક જ સીઝનમાં એક કરતાં વધુ માળા બનાવીને એક કરતાં વધુ માદા પક્ષીઓને પણ રીઝવી શકે છે.
