જામનગરના સમાણા ખાતેનું ભારતીય વાયુસેનાનું રડાર સ્ટેશન: દેશના આકાશ પર ચોવીસે કલાક નજર રાખતું અદૃશ્ય કવચ

જામનગર: જ્યારે પણ દેશની સુરક્ષાની વાત આવે ત્યારે સૌપ્રથમ સીમા પર તૈનાત જવાનો અને આકાશમાં ગર્જના કરતા ફાઇટર જેટ્સ યાદ આવે છે. પરંતુ આ બંને વચ્ચે એક એવું મજબૂત કવચ પણ કાર્યરત છે, જે ભાગ્યે જ લોકોની નજરે ચડે છે. જામનગર જિલ્લાના સમાણા ગામ નજીક આવેલું ભારતીય વાયુસેનાનું રડાર સ્ટેશન એ જ એક અદૃશ્ય કવચ છે, જે 24 કલાક દેશના પશ્ચિમ આકાશ પર બાજ નજર રાખે છે.

પાકિસ્તાનની સરહદ અને અરબી સમુદ્રની નજીક આવેલા જામનગરનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ અત્યંત ઊંચું છે. આ વિસ્તાર માત્ર વાયુસેના માટે જ નહીં, પરંતુ ભારતીય નૌકાદળ, સેનાના અન્ય મથકો અને દેશના સૌથી મોટા રિફાઇનરી તથા પેટ્રોકેમિકલ હબની સુરક્ષા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આ જ કારણસર અહીં આધુનિક એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ સતત સક્રિય રહે છે.

જાહેર ઉપલબ્ધ ભારતીય વાયુસેનાના ઇતિહાસ અનુસાર સમાણા ખાતેનું 77 સિગ્નલ યુનિટ 16 ઓગસ્ટ, 1989ના રોજ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સમયે અહીં THD-1955 પ્રકારના લાંબા અંતરના એર સર્વેલન્સ રડારનું સંચાલન શરૂ થયું હતું. વિવિધ ટ્રાયલ બાદ વર્ષ 1991થી આ યુનિટને સૌરાષ્ટ્ર સેક્ટરના Air Defence Direction Centre (ADDC) તરીકે મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.

રડાર એટલે Radio Detection and Ranging. આ ટેકનોલોજી રેડિયો તરંગો મોકલે છે. જ્યારે આ તરંગો કોઈ વિમાન, ડ્રોન અથવા અન્ય ઉડતી વસ્તુ સાથે અથડાય છે ત્યારે તે પાછા ફરે છે. આ પરાવર્તિત તરંગોના આધારે રડાર તેની દિશા, ઊંચાઈ, ગતિ અને અંતરનો અંદાજ લગાવે છે.

આ માહિતી સેકન્ડોમાં એર ડિફેન્સ કંટ્રોલ સેન્ટર સુધી પહોંચે છે. જો કોઈ શંકાસ્પદ હવાઈ ગતિવિધી જોવા મળે તો ફાઇટર એરક્રાફ્ટને એલર્ટ કરવામાં આવે છે અને જરૂરી કાર્યવાહી શરૂ થાય છે.

જામનગર ભારતના પશ્ચિમ કિનારે આવેલું હોવાથી અરબી સમુદ્ર અને પાકિસ્તાન તરફથી થતી હવાઈ ગતિવિધિ પર નજર રાખવા માટે આદર્શ સ્થાન છે. ઉપરાંત અહીં ભારતીય વાયુસેનાનું મહત્વનું એરબેઝ, નૌકાદળની હાજરી અને દેશના અતિ મહત્વના ઔદ્યોગિક સ્થાપનો હોવાથી એર સર્વેલન્સ વધુ જરૂરી બની જાય છે. વર્ષ 2020માં પણ જામનગર એરફોર્સ સ્ટેશન ખાતે વધુ આધુનિક રડાર સિસ્ટમ વિકસાવવા માટે રાજ્ય સરકારે જમીન ફાળવવાનો નિર્ણય લીધો હતો.

સમાણા રડાર સ્ટેશન પર ફરજ બજાવતા વાયુસેનાના અધિકારીઓ અને જવાનો કદાચ ક્યારેય સમાચારોની હેડલાઇન બનતા નથી, પરંતુ તેમની સતત સતર્કતા હજારો લોકોની સુરક્ષાનું કારણ બને છે.

તેઓ દિવસ-રાત હવાઈ ક્ષેત્ર પર નજર રાખીને દેશને કોઈપણ અચાનક જોખમ સામે સમયસર ચેતવણી આપે છે. એટલા માટે જ આ રડાર સ્ટેશનને ભારતીય હવાઈ સુરક્ષાનું “પ્રથમ કવચ” પણ કહેવામાં આવે છે.

દેશના આકાશમાં ઉડતા ફાઇટર જેટ્સ ભલે દેખાય, પરંતુ તેમની પાછળ કાર્યરત આ અદૃશ્ય રડાર સિસ્ટમ અને તેના જવાનો જ ભારતની હવાઈ સુરક્ષાની સાચી તાકાત છે.