2 ઓક્ટોબર આવે એટલે સોશિયલ મીડિયા પર બે પ્રકારના અવાજો સંભળાય છે. એક તરફ ફિલ્મ Drishyamનો લોકપ્રિય ડાયલોગ— “2 अक्टूबर को कहाँ थे?”
અને બીજી તરફ Munna Bhai M.B.B.S.નો વ્યંગાત્મક સંવાદ— “अरे कौन बापू? वो नोट पे जिसका फोटो चिपका है, वो बापू…” મીમ છે. મજા છે. ફિલ્મોના સંવાદ છે. પરંતુ આ બધાની વચ્ચે એક સવાલ પૂછવો જરૂરી છે…
જે માણસના જન્મદિવસને આજે આપણે એક મીમમાં સમેટી દીધો છે, એ માણસ ખરેખર હતો કેવો?
કારણ કે 2 ઓક્ટોબર માત્ર ગાંધી જયંતિ નથી. 2 ઓક્ટોબર 1869ના રોજ પોરબંદરમાં જન્મેલ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી આગળ જતાં એવો જનનેતા બન્યો, જેના સત્ય, અહિંસા અને સત્યાગ્રહના વિચારો ભારતની આઝાદીની લડતની બહાર પણ વિશ્વના અનેક આંદોલનોને પ્રભાવિત કરશે.
આજે આપણે ટેક્નોલોજી, સોશિયલ મીડિયા, કરોડો રૂપિયાના કેમ્પેઇન, ડિજિટલ જાહેરાતો અને 24 કલાકના ન્યૂઝ ચેનલોના યુગમાં જીવીએ છીએ. પણ ગાંધીજી જે સમયમાં જનઆંદોલન ઊભું કરી રહ્યા હતા, ત્યારે આમાંથી કશું જ નહોતું.
- ન ટીવી.
- ન સોશિયલ મીડિયા.
- ન ડિજિટલ કેમ્પેઇન.
- ન વાયરલ વીડિયો.
- ન આધુનિક રાજકીય માર્કેટિંગ.
- છતાં ભારતના ગામડાં સુધી એક સંદેશ પહોંચ્યો— સત્યાગ્રહ.
અહિંસા.
સ્વદેશી.
અસહકાર.
સ્વરાજ.
ગાંધીજીની સૌથી મોટી શક્તિ કદાચ તેમની પાસે રહેલું કોઈ હથિયાર નહોતું. તેમની સૌથી મોટી શક્તિ હતી — લોકોના મન સાથે જોડાવાની ક્ષમતા.
ગાંધીજીની પદ્ધતિ સાથે સહમત થવું કે અસહમત થવું એ અલગ ચર્ચાનો વિષય છે. પરંતુ એક ઐતિહાસિક હકીકત છે— તેમણે અસહકાર અને સત્યાગ્રહને સામૂહિક રાજકીય શક્તિમાં ફેરવ્યા.
1930ની દાંડી કૂચ તેનું મોટું ઉદાહરણ છે. સાબરમતીથી દાંડી સુધીની યાત્રા અને મીઠાના કાયદાનો ભંગ—એક સામાન્ય વસ્તુને બ્રિટિશ શાસન સામેના મોટા રાજકીય પ્રતિકમાં ફેરવી નાખવાનો અસાધારણ પ્રયાસ હતો. ચરખો માત્ર ચરખો ન રહ્યો. ખાદી માત્ર કપડું ન રહ્યું. મીઠું માત્ર મીઠું ન રહ્યું. અને અહિંસા માત્ર “હિંસા ન કરવી” એટલી સરળ બાબત ન રહી. આ બધું જનઆંદોલનની ભાષા બની ગયું.
“મનોબળથી મજબૂત માણસ કેવો હોય?”
ગાંધીજીને સમજવા માટે કદાચ આ સવાલ સૌથી યોગ્ય છે. 1922માં ચૌરી ચૌરા ખાતે આંદોલન દરમિયાન હિંસા થઈ. ત્યારબાદ ગાંધીજીએ અસહકાર આંદોલન સ્થગિત કરવાનો નિર્ણય લીધો.
પોતે ઊભું કરેલું વિશાળ આંદોલન પણ પોતાના સિદ્ધાંતની સીમા પાર કરે તો તેને રોકી દેવું— આ નિર્ણય સાથે સહમત કે અસહમત થઈ શકાય, પરંતુ તેના પાછળના મનોબળ અને સિદ્ધાંતનિષ્ઠાને સમજવી જરૂરી છે.
ગાંધીજી લંડનમાં કાયદાનો અભ્યાસ કરવા ગયા. દક્ષિણ આફ્રિકામાં વકીલ તરીકે કામ કર્યું. પરંતુ ભારત પાછા આવ્યા પછી તેમનું રાજકીય જીવન માત્ર શિક્ષિત વર્ગ સુધી સીમિત રહ્યું નહીં. તેઓ ગામડાં સુધી ગયા. ખેડૂતો સુધી ગયા. મજૂરો સુધી ગયા. ગરીબો વચ્ચે રહ્યા. અસ્પૃશ્યતા સામે અભિયાન ચલાવ્યું. અને પોતાની જીવનશૈલીને પણ સાદગી તરફ વાળી.
વિદેશી કપડાંના બહિષ્કાર અને ખાદીના પ્રચારને તેમણે માત્ર રાજકીય સૂત્ર ન રાખ્યું; તેને સામાન્ય ભારતીયના જીવન સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો.
આજે સ્વચ્છતા એટલે ઘણી વખત હાથમાં ઝાડુ લઈને ફોટો. પરંતુ ગાંધીજી માટે સ્વચ્છતા માત્ર રસ્તો સાફ કરવાનો વિષય નહોતો. વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા, આસપાસની સ્વચ્છતા, ગામડાંની સ્થિતિ, શૌચાલય અને સામાજિક સ્વચ્છતા—આ બધું તેમના વિચારોમાં મહત્વ ધરાવતું હતું.
એટલે જ આજે પણ ગાંધીજીનું નામ સ્વચ્છતાના વિચાર સાથે એટલું મજબૂત રીતે જોડાયેલું છે. પરંતુ… ગાંધીને માત્ર મહાન બનાવીને વાત પૂરી કરી દેવી?
ના.
ગાંધીજીના જીવનના એવા અનેક મુદ્દાઓ છે જેના પર આજે પણ ગંભીર ચર્ચા થાય છે.
- વિભાજન.
- હિંદુ-મુસ્લિમ સંબંધો.
- પાકિસ્તાન સાથેના પ્રશ્નો.
- તેમના ઉપવાસો.
- કોંગ્રેસની અંદરના મતભેદો.
- સુભાષચંદ્ર બોઝ સહિતના નેતાઓ સાથેના મતભેદો.
- આઝાદી પછીની તેમની ભૂમિકા.
આ બધા મુદ્દાઓને લઈને ગાંધીજીના સમર્થકો અને વિરોધીઓના અર્થઘટનો એકસરખા નથી. ખાસ કરીને સોશિયલ મીડિયામાં ઘણી વખત એક વાક્ય ખૂબ ઝડપથી ફેલાય છે— “गांधी पाकिस्तान के पक्ष में थे।”
પરંતુ ઇતિહાસ એટલો સરળ નથી. વિભાજન અંગે ગાંધીજીના વિચારો, કોંગ્રેસની ભૂમિકા, મુસ્લિમ લીગ સાથેના રાજકીય મતભેદો અને 1947ની સામ્પ્રદાયિક હિંસાના સંદર્ભને સાથે વાંચવો પડે.
ગાંધીજી વિભાજનથી વ્યથિત હતા અને 15 ઓગસ્ટ 1947ના દિવસે પણ તેમણે સત્તાવાર ઉજવણી કરતાં કલકત્તામાં સામ્પ્રદાયિક શાંતિ માટે કામ કરવાનું પસંદ કર્યું. એટલે કોઈ વ્યક્તિ ગાંધીજીના ચોક્કસ નિર્ણયોની ટીકા કરે—તે ઐતિહાસિક ચર્ચાનો વિષય બની શકે.
પરંતુ એક મીમ, એક ડાયલોગ કે એક વાયરલ પોસ્ટથી ગાંધીજીના સમગ્ર રાજકીય જીવનનો નિર્ણય કરી દેવું પણ ઇતિહાસને ખૂબ નાનો બનાવી દે છે.
ગાંધીજીને ભગવાન બનાવવાની જરૂર નથી. અને તેમને ખલનાયક બનાવવાની પણ જરૂર નથી.
તેમને વાંચવાની જરૂર છે. તેમણે જે કહ્યું તે બધું સાચું જ હતું એવું માનવાની જરૂર નથી.
- પરંતુ તેમણે શું કહ્યું?
- કયા સંદર્ભમાં કહ્યું?
- કેમ કહ્યું?
- તેમના નિર્ણયોનું પરિણામ શું આવ્યું?
આ પ્રશ્નો પૂછવા જરૂરી છે. કારણ કે ગાંધીજીના જીવનમાં વિરોધાભાસો પણ છે, પ્રયોગો પણ છે, સફળતાઓ પણ છે, ભૂલો પણ છે અને સતત આત્મપરીક્ષણ પણ છે.
આજે “ગાંધી” કરતાં “ગાંધીનો ફોટો” વધારે ઓળખાય છે?
કદાચ આ સૌથી મોટો સવાલ છે. નોટ પરનો ફોટો જોઈને કોઈ બાળક પૂછે— “આ કોણ?” અને જવાબ મળે— “अरे, नोट पर है वो बापू!”
તો આપણે માત્ર ગાંધીજીને નહીં, આપણી પોતાની ઐતિહાસિક સ્મૃતિને પણ કંઈક ગુમાવી રહ્યા છીએ. અને જ્યારે Drishyamનો સંવાદ— “2 अक्टूबर को कहाँ थे?” સોશિયલ મીડિયા પર મીમ બનીને ફરે છે, ત્યારે હસવામાં કંઈ ખોટું નથી.
પરંતુ મીમ પૂરો થયા પછી એક મિનિટ માટે વિચારવું જોઈએ—
- આ જ તારીખે જન્મેલો માણસ આખા દેશના સામાન્ય માણસને પોતાની આઝાદીની લડાઈનો ભાગીદાર કેવી રીતે બનાવી ગયો?
- કોઈ આધુનિક ટેક્નોલોજી વગર લાખો લોકોને એક વિચાર સાથે કેવી રીતે જોડ્યા?
- હથિયાર વગરની લડાઈને વિશ્વના રાજકીય ઇતિહાસમાં ચર્ચાનો વિષય કેવી રીતે બનાવી?
મનોબળથી મજબૂત માણસ કેવો હોય તે સમજવું હોય તો ગાંધીજીના જીવનને એક વાર મીમની બહાર જઈને વાંચી શકાય?
2 ઓક્ટોબર 1869થી 30 જાન્યુઆરી 1948 સુધીનું જીવન આજે પણ ચર્ચામાં છે. કારણ કે ગાંધીજી માત્ર એક વ્યક્તિ નહોતા. તેઓ એક વિચારનો પ્રયોગ હતા. કોઈ એ પ્રયોગ સાથે સહમત થઈ શકે. કોઈ અસહમત થઈ શકે. કોઈ તેમની ટીકા કરી શકે. પરંતુ તેમને માત્ર—
“अरे कौन बापू? वो नोट पे जिसका फोटो चिपका है…” અથવા— “2 अक्टूबर को कहाँ थे?” એટલામાં સમાવી દેવું… કદાચ ગાંધીજીને નહીં, આપણા પોતાના ઇતિહાસને નાનો બનાવે છે.
આ 2 ઓક્ટોબરે મીમ બનાવતા પહેલાં એક વાર ગાંધીને વાંચીએ. કારણ કે— ગાંધીને માનવું જરૂરી નથી… પરંતુ ગાંધીને સમજ્યા વિના ગાંધી વિશે મત બનાવવો કેટલો યોગ્ય છે?
નોંધ:- ફોટો AI જનરેટેડ છે….
