“ગીતા સુગીતા કર્તવ્યા કિંમન્યૈ: શાસ્ત્રવિસ્તરૈ: યા સ્વયં પદ્મનાભસ્ય મુખપદ્માદ વિનિ:શ્રુતા:”
ભગવદ ગીતા એ માત્ર એક ધાર્મિક પુસ્તક નથી, પણ યુદ્ધના મેદાનમાં અપાયેલું જીવનનું વિજ્ઞાન છે. ગીતાનો પ્રથમ અધ્યાય શરૂ થાય તે પહેલાં કુરુક્ષેત્રમાં જે ઘટનાઓ બની, તે સમજવી ખૂબ જરૂરી છે.
ધૃતરાષ્ટ્રનો પ્રશ્ન અને સંજયની દિવ્યદ્રષ્ટિ
યુદ્ધ શરૂ થવાનું હતું ત્યારે હસ્તિનાપુરના રાજમહેલમાં અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર બેચેન હતા. તેમણે પોતાના સારથિ સંજયને પૂછ્યું:
“ધર્મક્ષેત્રે કુરુક્ષેત્રે સમવેતા યુયુત્સવઃ | મામકાઃ પાણ્ડવાશ્ચૈવ કિમકુર્વત સંજય ||”
(હે સંજય! ધર્મભૂમિ કુરુક્ષેત્રમાં યુદ્ધની ઈચ્છાથી એકઠા થયેલા મારા અને પાંડુના પુત્રોએ શું કર્યું?)
મહર્ષિ વ્યાસે સંજયને ‘દિવ્યદ્રષ્ટિ’ આપી હતી, જેનાથી તે સેંકડો કિલોમીટર દૂર બેસીને પણ રણમેદાનની પળેપળની હિલચાલ જોઈ શકતો હતો. ગીતા એ ખરેખર સંજય દ્વારા ધૃતરાષ્ટ્રને અપાયેલો જીવંત અહેવાલ છે.
સેનાની ગોઠવણી અને શંખનાદ (યુદ્ધનું આહ્વાન)
કૌરવોની સેનાના સેનાપતિ ભીષ્મ પિતામહ છે. તેમની સેના વિશાળ છે. સામે પક્ષે પાંડવોની સાત અક્ષૌહિણી સેના છે જેના સેનાપતિ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન છે.
યુદ્ધની શરૂઆત કરવા માટે સૌથી પહેલા ભીષ્મ પિતામહે સિંહ જેવી ગર્જના કરીને પોતાનો શંખ ફૂંક્યો. ત્યાર પછી કૌરવ પક્ષના નગારા, શંખ અને ઢોલ વાગવા લાગ્યા, જેનો અવાજ આકાશ ગજવી રહ્યો હતો.
તેના જવાબમાં, સફેદ ઘોડાવાળા ભવ્ય રથમાં બિરાજમાન શ્રીકૃષ્ણ (ઋષિકેશ) એ ‘પાંચજન્ય’ શંખ અને અર્જુન (ધનંજય) એ ‘દેવદત્ત’ શંખ ફૂંક્યો. ભીમ, યુધિષ્ઠિર, નકુળ અને સહદેવે પણ પોતાના શંખ વગાડ્યા. આ પક્ષનો શંખનાદ એટલો પ્રચંડ હતો કે તેણે કૌરવોના હૃદય ધ્રુજાવી દીધા.
યુધિષ્ઠિરની ધર્મનિષ્ઠા અને ગુરુવંદના
જ્યારે બંને સેનાઓ બાણ ચલાવવા માટે સજ્જ હતી, ત્યારે અચાનક ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે કંઈક એવું કર્યું જે જોઈને બધા સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમણે પોતાનું કવચ અને શસ્ત્રો નીચે મૂક્યા અને રથમાંથી ઉતરીને પગપાળા કૌરવ સેના તરફ ચાલવા લાગ્યા. અર્જુન અને ભીમને લાગ્યું કે યુધિષ્ઠિર ડરી ગયા છે, પણ સત્ય કંઈક અલગ હતું.
યુધિષ્ઠિર સીધા ભીષ્મ પિતામહ, ગુરુ દ્રોણ, કૃપાચાર્ય અને મામા શલ્ય પાસે ગયા. તેમણે વારાફરતી દરેક વડીલના ચરણસ્પર્શ કર્યા અને આશીર્વાદ માંગ્યા:
“હે ગુરુદેવ! અમે તમારી સામે યુદ્ધ કરી રહ્યા છીએ, અમને પરવાનગી અને વિજયના આશીર્વાદ આપો.”
ગુરુ દ્રોણ અને પિતામહ યુધિષ્ઠિરની આ મર્યાદા અને ધર્મનિષ્ઠા જોઈ ભાવવિભોર થઈ ગયા. તેમણે કહ્યું, “પુત્ર! જો તેં આજે આ વિનય ન બતાવ્યો હોત, તો હું તને શ્રાપ આપત. હું લડીશ ભલે કૌરવો પક્ષે, પણ મારા આશીર્વાદ વિજય માટે તારી સાથે છે.”
ગુરુ દ્રોણ સાથેના સંવાદમાં યુધિષ્ઠિરે વિવેકપૂર્વક પૂછ્યું કે તેમને હરાવવા અશક્ય છે, તો પાંડવો વિજય કેવી રીતે મેળવી શકે? ગુરુ દ્રોણે રહસ્યમય રીતે જવાબ આપ્યો કે, “જ્યાં સુધી મારા હાથમાં શસ્ત્ર છે ત્યાં સુધી મને કોઈ હરાવી શકશે નહીં, પણ જો હું શસ્ત્ર ત્યાગી દઉં, તો જ મારો અંત શક્ય છે.” આ સંવાદ જ ભવિષ્યમાં યુદ્ધનો વળાંક સાબિત થયો.
દુર્યોધનની ચતુરાઈ અને ગુરુ દ્રોણ સાથેનો સંવાદ
યુદ્ધના મેદાનમાં પાંડવોની સેનાની ગોઠવણી જોઈને દુર્યોધન થોડો ગભરાય છે. તે પોતાની ચિંતા છુપાવવા ગુરુ દ્રોણ પાસે જાય છે. તે પાંડવોના સેનાપતિ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને ભીમ-અર્જુન જેવા મહાયોદ્ધાઓના નામ લઈને ગુરુને સાવધ કરે છે.
રાજદ્વારી દાવ: દુર્યોધન ગુરુ દ્રોણને તેમના જ જૂના શત્રુ (દ્રુપદ) ના પુત્ર વિશે યાદ અપાવીને ઉશ્કેરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
પોતાના પક્ષનું વર્ણન: તે ભીષ્મ પિતામહ, કર્ણ, કૃપાચાર્ય અને અશ્વત્થામા જેવા યોદ્ધાઓનો ઉલ્લેખ કરી પોતાની સેનાને શ્રેષ્ઠ સાબિત કરવાની કોશિશ કરે છે.
સેનાનું નિરીક્ષણ: અર્જુનની વિનંતી
શંખનાદ થઈ ગયો, બાણ ચાલવાની તૈયારી હતી, ત્યારે જ અર્જુન કૃષ્ણને કહે છે:
સેનયોરુભયોર્મધ્યે રથં સ્થાપય મેઽચ્યુત
યાવદેતાન્નિરિક્ષેઽહં યોદ્ધુકમાન્નવસ્થિતાન્ ।
કૈર્મયા સહ યોદ્ધવ્યમસ્મિન્ રણસમુદ્યમે ॥
યોત્સ્યમાનાન્નવેક્ષેઽહં ય એતેઽત્ર સમાગતાઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેર્યુદ્ધે પ્રિયચિકીર્ષવઃ ॥
“હે અચ્યુત! મારો રથ બંને સેનાઓની મધ્યમાં લઈ ચાલો. મારે જોવું છે કે આ યુદ્ધની લાલસામાં કોણ કોણ લડવા આવ્યું છે.”
શ્રીકૃષ્ણ રથને બરાબર ત્યાં લઈ જાય છે જ્યાં સામે ભીષ્મ અને દ્રોણ ઊભા હોય છે. અને અહીંથી શરૂ થાય છે. ભગવદ ગીતાનો પ્રથમ અધ્યાય, જ્યાં એક યોદ્ધાનું મન મમત અને મોહમાં ગરકાવ થઈ જાય છે.
