“દુનિયામાં રહીને પણ તણાવમુક્ત કેવી રીતે રહેવું? કમળના પાનનું ઉદાહરણ.”
અર્જુન હજુ પણ થોડો અસમંજસમાં છે. તેને પ્રશ્ન થાય છે કે, “હે કૃષ્ણ, એકબાજુ તમે કર્મોનો ત્યાગ (સંન્યાસ) કરવાનું કહો છો અને બીજી બાજુ મને યુદ્ધ (કર્મ) કરવાનું કહો છો. આ બંનેમાં શ્રેષ્ઠ શું છે?” આ પ્રશ્નના જવાબમાં કૃષ્ણ જે કહે છે તે દરેક આધુનિક માણસ માટે સમજવા જેવું છે.
સંન્યાસ કે કર્મયોગ?
શ્રીકૃષ્ણ સમજાવે છે કે, “સંન્યાસ અને કર્મયોગ બંને મોક્ષ અપાવે છે, પણ કર્મયોગ (દુનિયામાં રહીને નિઃસ્વાર્થ ભાવે કામ કરવું) એ વધુ સરળ અને શ્રેષ્ઠ છે.”
સંન્યાસઃ કર્મયોગશ્ચ નિઃશ્રેયસકરાવુભૌ ।
તયોસ્તુ કર્મસંન્યાસાત્કર્મયોગો વિશિષ્યતે ॥ 2 ॥
કર્મ કેવી રીતે કરવું જોઈએ કે જેથી તેના બંધનમાંથી મુક્તિ મળે, તેનું સુંદર ઉદાહરણ અહીં આપ્યું છે:
બ્રહ્મણ્યાધાય કર્માણિ સંગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવાંભસા ॥ 10 ॥
જે વ્યક્તિ પોતાના તમામ કર્મો ભગવાનને અર્પણ કરીને, આસક્તિ (મોહ) છોડીને કર્મ કરે છે, તે પાપ અને પુણ્યના બંધનોથી તે જ રીતે અલિપ્ત રહે છે, જેવી રીતે કમળનું પાન પાણીમાં રહેવા છતાં પાણીથી ભીંજાતું નથી.
જંગલમાં જઈને આંખો બંધ કરી લેવી એના કરતાં સંસારમાં રહીને, કમળના પાન જેવું જીવવું એ અઘરું પણ સાચું છે. જેમ કમળનું પાન પાણીમાં રહેવા છતાં ભીનું થતું નથી, તેમ આપણે સંસારમાં રહેવું જોઈએ પણ તેની મોહ-માયામાં ડૂબવું ન જોઈએ.
વિદ્યાવિનયસંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ ।
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પંડિતાઃ સમદર્શિનઃ ॥ 18 ॥
જે જ્ઞાની પુરુષો છે, તેઓ વિદ્યા અને વિનયથી યુક્ત બ્રાહ્મણમાં, ગાયમાં, હાથીમાં, કૂતરામાં અને ચાંડાલમાં (સર્વ જીવોમાં) એક સમાન પરમાત્માને જ જુએ છે એટલે કે તેઓ સમદર્શી હોય છે.
ભગવાન એક મોટું સત્ય કહે છે: “જ્ઞાની માણસ એ છે જે સમજે છે કે હું કંઈ કરતો નથી.” જોવાનું, સાંભળવાનું, સ્પર્શ કરવાનું – આ બધું ઇન્દ્રિયોનું કામ છે. જ્યારે માણસ એવું વિચારે છે કે ‘હું જ આ બધું કરું છું’, ત્યારે તે અહંકાર અને દુઃખમાં ફસાય છે. જે પોતાનું કામ ભગવાનને અર્પણ કરી દે છે, તેને પાપ સ્પર્શી શકતું નથી.
કૃષ્ણ કહે છે કે સાચો જ્ઞાની એ છે જે:
- એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણ અને ગાયમાં,
- એક હાથી અને કૂતરામાં,
- અને એક ચંડાલમાં પણ એક જ ઈશ્વરના દર્શન કરે છે.
જેનામાં ભેદભાવ મટી જાય છે, તે આ પૃથ્વી પર જીવતા જીવતા જ મુક્તિનો અનુભવ કરે છે.
બાહ્યસ્પર્શેષ્વસક્તાત્મા વિંદત્યાત્મનિ યત્સુખમ્ ।
સ બ્રહ્મયોગયુક્તાત્મા સુખમક્ષયમશ્નુતે ॥ 21 ॥
જેનું અંતઃકરણ બાહ્ય વિષયોના ભોગમાં આસક્ત નથી, તે પોતાની અંદર જ પરમ સુખનો અનુભવ કરે છે. એવો વ્યક્તિ પરબ્રહ્મના ધ્યાનમાં લીન થઈને અક્ષય (ક્યારેય નાશ ન પામે તેવા) આનંદને ભોગવે છે.
ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ।
સુહૃદં સર્વભૂતાના જગ્જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમૃચ્છતિ ॥ 29 ॥
મને (પરમાત્માને) તમામ યજ્ઞો અને તપસ્યાઓનો ભોગવનારો, સમસ્ત લોકનો મહાન ઈશ્વર (નિયંતા) અને તમામ જીવોનો સાચો મિત્ર (હિતેચ્છુ) જાણીને, મનુષ્ય પરમ શાંતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
કૃષ્ણ ચેતવણી આપે છે કે બહારની વસ્તુઓ (મોજ-શોખ, ભૌતિક સુખ) માંથી મળતું સુખ ક્ષણિક છે અને તેની પાછળ દુઃખ છુપાયેલું હોય છે. સાચું અને કાયમી સુખ તો માણસની અંદર (આત્મામાં) જ રહેલું છે.
ટૂંકો સાર: “શાંતિ મેળવવા માટે દુનિયા છોડવાની જરૂર નથી, બસ ‘હું’ પણું છોડવાની જરૂર છે.”
