મે મહિનાના ઉત્તરાર્ધમાં સૂર્યનારાયણ પોતાના પ્રચંડ સ્વરૂપમાં જોવા મળી રહ્યા છે. હવામાન વિભાગ આગામી દિવસોમાં આકરા ઉનાળાની ચેતવણી આપી રહ્યું છે, ત્યારે આકાશમાં એક મોટી ખગોળીય અને જ્યોતિષીય ઘટના આકાર લઈ ચૂકી છે. આપણી સંસ્કૃતિ અને વિજ્ઞાનના અદભુત સમન્વય સમાન આ દિવસોને ‘નવતપા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ચાલો સમજીએ કે આ ગરમી પાછળ કયું વિજ્ઞાન, કયા આંકડા અને કઈ પૌરાણિક માન્યતાઓ છુપાયેલી છે.
1. ‘નવતપા’ અને રોહિણી નક્ષત્રનો મહિમા
- જ્યારે સૂર્યદેવ ભ્રમણ કરતાં કરતાં કૃતિકા નક્ષત્ર છોડીને રોહિણી નક્ષત્રમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યારે નવતપાની શરૂઆત થાય છે. રોહિણી આકાશમંડળનું ચોથું નક્ષત્ર છે, જેનો સ્વામી ‘ચંદ્ર’ (શીતળતાનું પ્રતીક) છે.
9 દિવસનો પ્રકોપ: સૂર્ય જ્યારે રોહિણી નક્ષત્રના શરૂઆતના પ્રથમ 9 ચરણો (દિવસો)માં હોય છે, ત્યારે પૃથ્વી પર તેના કિરણો એકદમ સીધા અને તીવ્ર પડે છે. આથી આ 9 દિવસોને ‘નવતપા’ કહે છે.
જ્યોતિષીય માન્યતા અને શુકન: જ્યોતિષીઓ આ દિવસોના આધારે ભવિષ્યની આગાહી કરે છે. જો નવતપાના આ 9 દિવસો બરાબર તપે (અસહ્ય ગરમી પડે), તો સમુદ્રનું પાણી વધુ વરાળ બનશે અને આગામી ચોમાસું ભરપૂર અને સમૃદ્ધ રહેશે. જો આ દરમિયાન વરસાદ કે વાવાઝોડું આવે, તો ચોમાસું નબળું પડવાની આશંકા રહે છે.
2. સૂર્ય એટલે ‘પૂષા’: સમગ્ર સૃષ્ટિનો પાલનહાર
સંસ્કૃતમાં સૂર્યનું એક વિશેષ નામ ‘પૂષા’ (કે પૂખા) છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘પોષણ આપનાર’. ભલે અત્યારે આપણને ગરમી આકરી લાગતી હોય, પરંતુ સૂર્ય ‘પૂષા’ બનીને પૃથ્વી પરના તમામ જીવો, વનસ્પતિ અને પાકને પકવવાનું અને પોષણ આપવાનું અનિવાર્ય કાર્ય કરી રહ્યો છે.
3. ‘અમાવસ્યા’ (અમાસ) શબ્દ પાછળનું વિજ્ઞાન
સંસ્કૃત વ્યાકરણ મુજબ:
આમાં = સાથે |
વસ્યા = વસવું (રહેવું) |
વાસો = દિવસ
આમ, અમાવસ્યા એટલે સૂર્ય અને ચંદ્રનું સાથે વસવું. આ દિવસે ખગોળીય દ્રષ્ટિએ સૂર્ય અને ચંદ્ર પૃથ્વીની એક જ બાજુએ સીધી રેખામાં હોય છે, જેથી બંનેનું સાથે ઉગવું અને સાથે આથમવું થાય છે.
4. પૃથ્વી, સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેનું અંતર (ખગોળ વિજ્ઞાન)
- બ્રહ્માંડમાં ગ્રહોની કક્ષા લંબગોળ (Elliptical) હોવાને કારણે તેમની વચ્ચેનું અંતર આખું વર્ષ બદલાતું રહે છે:
- સૂર્ય અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અંતર: સરેરાશ અંતર: આશરે 14.96 કરોડ કિલોમીટર.
- નજીકનું અંતર (Perihelion – જાન્યુઆરી): આશરે 14.7 કરોડ કિલોમીટર.
- દૂરનું અંતર (Aphelion – જુલાઈ): આશરે 1 battlefield 15.2 કરોડ કિલોમીટર.
નોંધ: મે-જૂનમાં ગરમી વધવાનું કારણ અંતર નહીં, પણ પૃથ્વીનું નમન (Tilt) છે, જેના લીધે સૂર્યના કિરણો ભારત પર એકદમ સીધા પડે છે.
ચંદ્ર અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અંતર:
- સરેરાશ અંતર: આશરે 3,84,400 કિલોમીટર.
- નજીકનું અંતર (Perigee): આશરે 3,56,500 કિલોમીટર (જ્યારે સુપરમૂન દેખાય છે).
- દૂરનું અંતર (Apogee): આશરે 4,06,700 કિલોમીટર.
અમાસના દિવસે બંને ખૂબ નજીક અને એક જ દિશામાં હોવાથી સમુદ્રમાં મોટી ભરતી આવે છે.
વિજ્ઞાન વિરુદ્ધ જ્યોતિષ: બે અલગ નજરીયા
નવતપાની આ ઘટનાને બંને ક્ષેત્રના વિદ્વાનો ઉત્સાહભેર નિહાળે છે:
- 1. ખગોળવિદો: આ દિવસોમાં આધુનિક ટેલિસ્કોપ દ્વારા સૂર્યની સપાટી પર થતા સોલાર ફ્લેર્સ (સૌર જ્વાળાઓ) અને સનસ્પોટ્સનું બારીકાઈથી અવલોકન કરે છે.
- 2. જ્યોતિષીઓ: ગ્રહોની ચાલ અને રોહિણી નક્ષત્રના પ્રભાવ પરથી દેશની આર્થિક સ્થિતિ અને ભવિષ્યની વાતાવરણીય આગાહીઓ કરે છે.
વાચકો માટે સંદેશ: મે મહિનાના આ 744 કલાકો પ્રકૃતિના પરિવર્તનકાળના છે. સૂર્યદેવ સૃષ્ટિને તપાવીને આગામી ચોમાસાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ ગરમીમાં પોતાનું ધ્યાન રાખો અને પશુ-પક્ષીઓ માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવાનું ચૂકશો નહીં!
