ભગવાનનું વિરાટ સ્વરૂપ જોયા પછી અર્જુનના મનમાં એક દ્વિધા જાગી કે કયો માર્ગ શ્રેષ્ઠ છે? સાકાર (ભગવાનનું મૂર્તિ કે માનવ સ્વરૂપ) કે નિરાકાર (અદ્રશ્ય અને સર્વવ્યાપી શક્તિ)?
એવં સતતયુક્તા યે ભક્તાસ્ત્વાં પર્યુપાસતે ।
યે ચાપ્યક્ષરમવ્યક્તં તેષાં કે યોગવિત્તમાઃ ॥
અર્થાત્: અર્જુને પૂછ્યું – જે ભક્તો નિરંતર આપના સાકાર સ્વરૂપમાં મન પરોવીને ભજે છે, અને જેઓ અક્ષર-અવિનાશી નિરાકાર તત્વને ભજે છે, એ બંનેમાં યોગના ઉત્તમ જાણકાર કોણ છે?)
ભાગ 1: શ્રીકૃષ્ણનો ઉત્તર અને માર્ગની સરળતા
શ્રીકૃષ્ણ સ્પષ્ટ કરે છે કે બંને માર્ગો અંતે તો ઈશ્વર સુધી જ લઈ જાય છે, પરંતુ દેહધારી મનુષ્ય માટે સાકાર માર્ગ વધુ સરળ અને વ્યવહારુ છે.
મય્યાવેશ્ય મનો યે માં નિત્યયુક્તા ઉપાસતે ।
શ્રદ્ધયા પરયોપેતાસ્તે મે યુક્તતમા મતાઃ ॥
અર્થાત્: શ્રીભગવાન બોલ્યા – જેઓ મારામાં મન પરોવીને, પરમ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈને નિરંતર મારા સાકાર સ્વરૂપને ભજે છે, તેમને હું સર્વશ્રેષ્ઠ યોગી માનું છું.
ભગવાન આગળ સમજાવે છે કે જેઓ નિરાકારને ભજે છે તેઓ પણ મને જ પામે છે, પરંતુ મનુષ્ય માટે અદ્રશ્ય તત્વમાં મન સ્થિર કરવું ખૂબ કષ્ટદાયક છે.
ક્લેશોऽધિકતરસ્તેષામવ્યક્તાસક્તચેતસામ્
જે સાકાર ભક્ત પોતાના તમામ કર્મો મને અર્પણ કરે છે, તેનો સંસાર સાગરમાંથી ઉદ્ધાર હું પોતે કરું છું.
ભાગ 2: ભક્તિના ચાર પગથિયાં (વિકલ્પો)
દરેક મનુષ્યની માનસિક અને આધ્યાત્મિક ક્ષમતા અલગ-અલગ હોય છે. તેથી કૃષ્ણ કૃપાળુ થઈને ભક્તિ પ્રાપ્ત કરવાના ચાર વૈકલ્પિક પગથિયાં બતાવે છે:
- 1, ચિત્ત પરોવવું
- મય્યેવ મન આધત્સ્વ મયિ બુદ્ધિમ્ નિવેશય ।
- તમારું મન અને બુદ્ધિ સંપૂર્ણ રીતે મારામાં જ સ્થિર કરો, જેથી તમે મારામાં જ નિવાસ કરશો.
- 2, અભ્યાસ યોગ : જો મન એકસાથે સ્થિર ન થાય, તો વારંવાર અભ્યાસ (Practice) દ્વારા મનને વાળીને મને મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
- 3, ભગવદાર્થે કર્મ
- અભ્યાસેऽપ્યસમર્થોऽસિ મત્કર્મપરમો ભવ ।
- જો વારંવાર અભ્યાસ કરવાનું પણ શક્ય ન બને, તો તમે જે કંઈ કાર્યો કરો તે માત્ર ‘મારા નિમિત્તે’ (સેવાભાવથી) કરો.
- 4, કર્મફળનો ત્યાગ
- અથૈતદપ્યશક્તોऽસિ કર્તું મદ્યોગમાશ્રિતઃ । સર્વકર્મફલત્યાગં તતઃ કુરુ યતાત્મવાન્ ॥
- જો આ પણ ન થઈ શકે, તો મારા શરણે થઈને, મન પર કાબૂ મેળવીને, તમારા કર્મોના ફળની આશા (આસક્તિ) છોડી દો.
શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે, જ્ઞાનથી શ્રેષ્ઠ ધ્યાન છે, અને ધ્યાનથી પણ શ્રેષ્ઠ ‘કર્મફળનો ત્યાગ’ છે, કારણ કે ત્યાગ કરવાથી તત્કાલ પરમ શાંતિ મળે છે.
ભાગ 3: સાચા ભક્તના લક્ષણો (ભગવાનને કેવા લોકો ગમે છે?)
અધ્યાય 12 ના 13 થી 19 શ્લોકોમાં શ્રીકૃષ્ણે સાચા ભક્તના અદભુત લક્ષણો વર્ણવ્યા છે, જે ભક્તો તેમને અતિશય પ્રિય છે. તેમાંથી મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
અદ્વેષ્ટા સર્વભૂતાનાં મૈત્રઃ કરુણ એવ ચ ।
નિર્મમો નિરહંકારઃ સમદુઃખસુખઃ ક્ષમી ॥
સંતુષ્ટઃ સતતં યોગી યતાત્મા દ્રઢનિશ્ચયઃ ।
મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિર્યો મદ્ભક્તઃ સ મે પ્રિયઃ ॥
- 1. અદ્વેષ્ટા અને મૈત્ર ભાવ: જે કોઈ પણ જીવ પ્રત્યે દ્વેષ (નફરત) નથી રાખતો, બધાનો મિત્ર છે અને દયાળુ છે.
- 2. અહંકારરહિત: જે ‘હું અને મારું’ ના ભાવથી મુક્ત (નિર્મમ અને નિરહંકાર) છે.
- 3. સમત્વ ભાવ: જે સુખ અને દુઃખ બંને પરિસ્થિતિમાં સમાન અને વિચલિત થયા વગર રહે છે.
- 4. ક્ષમાવાન અને સંતુષ્ટ: જે અન્યોને માફ કરવાની શક્તિ ધરાવે છે અને જે હંમેશા સંતોષી (જે મળ્યું તેમાં ખુશ) રહે છે.
યસ્માન્નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્નોદ્વિજતે ચ યઃ ।
હર્ષામર્ષભયોદ્વેગૈર્મુક્તો યઃ સ ચ મે પ્રિયઃ ॥
- 5. ઉદ્વેગરહિત જેનાથી કોઈ પણ જીવ કે માણસ ઉદ્વેગ (દુઃખ કે ભય) પામતો નથી અને જે પોતે પણ કોઈનાથી ડરતો કે ઉદ્વેગ પામતો નથી.
- 6. અતિરેકથી મુક્ત: જે હર્ષ (અતિ આનંદ), અમર્ષ (ઈર્ષ્યા), ભય અને ચિંતા જેવા વિકારોથી મુક્ત છે.
- 7. ઉદાસીન અને પક્ષપાતરહિત: જે શુદ્ધ છે, ચતુર છે, પક્ષપાત વગરનો છે અને દુઃખોથી વ્યથિત થતો નથી.
- 8. નિંદા-સ્તુતિમાં સમાન: જે પોતાના માન-અપમાનમાં, નિંદા કે પ્રશંસામાં સ્થિર બુદ્ધિ રાખે છે અને જે મૌન રહીને ઈશ્વરનું ચિંતન કરે છે.
ભાગ 4: આજના આધુનિક જીવન માટે બોધ
ભક્તિયોગ માત્ર પૂજા-પાઠ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પણ તે જીવન જીવવાની ઉત્તમ કળા છે:
સ્વીકારનો ભાવ (Acceptance): ભક્તિ એટલે જીવનના પ્રત્યેક ઉતાર-ચઢાવને ઈશ્વરની મરજી કે ‘પ્રસાદ’ સમજીને હસતા મુખે સ્વીકારવી.
ભાવનાત્મક સંતુલન (Emotional Intelligence): કોઈના પ્રત્યે નફરત ન રાખવી અને સુખ-દુઃખમાં સ્થિર રહેવું એ જ માનસિક શાંતિની ચાવી છે.
વ્યક્તિત્વ વિકાસ: ગીતા મુજબ સાચો ભક્ત એ છે જેનું વર્તન સમાજ માટે મધુર, ભયમુક્ત અને સંતુલિત હોય.
આત્મ-મંથન માટે આજના પ્રશ્નો:
અધ્યાયના અંતે ભગવાન કહે છે કે જે આ ધર્મમય અમૃતનું આચરણ કરે છે, તે ભક્ત મને અતિશય પ્રિય છે. તો ચાલો, આજે આપણે આપણી જાતને બે પ્રશ્નો પૂછીએ:
1. શું આજે મેં કોઈની ભૂલને ભૂલીને તેને હૃદયથી ક્ષમા કરી?
2. શું આજે મારી પાસે જે છે, તેમાં મેં સાચો સંતોષ અનુભવ્યો?
