માનવ સ્વભાવ કેવો છે? આપણે શા માટે અમુક ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં અલગ રીતે વર્તીએ છીએ? આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબો ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગીતાના 14મા અધ્યાયમાં આપ્યા છે. શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે પ્રકૃતિ (કુદરત) ત્રણ ગુણોથી બનેલી છે: સત્વ, રજસ અને તમસ. આ ત્રણ ગુણો જ મનુષ્યને આ સંસારમાં બાંધી રાખે છે.
દરેક વ્યક્તિમાં આ ત્રણેય ગુણો હોય છે, પણ કયો ગુણ કેટલો વધારે છે, તેના પરથી જ માણસનું વ્યક્તિત્વ નક્કી થાય છે. આ અધ્યાય આપણને ‘Self-Analysis’ (આત્મ-નિરીક્ષણ) કરવાની ઉત્તમ તક આપે છે.
1. સત્વ ગુણ (પવિત્રતા અને જ્ઞાન)
તત્ર સત્વં નિર્મલત્વાત્પ્રકાશકમનામયમ્ ।
સુખસઙ્ગેન બધ્નાતિ જ્ઞાનસઙ્ગેન ચાનઘ ॥
હે પાપરહિત અર્જુન! આ ત્રણેય ગુણોમાં ‘સત્વ ગુણ’ અત્યંત નિર્મળ હોવાને કારણે પ્રકાશ આપનારો અને પાપમુક્ત છે. તે મનુષ્યને સુખ અને જ્ઞાનના અહંકારથી બાંધે છે.*
લક્ષણ: આ ગુણ એકદમ નિર્મળ, પ્રકાશિત, શાંત અને પવિત્ર છે.
પરિણામ: જ્યારે વ્યક્તિમાં સત્વ ગુણ વધે છે, ત્યારે તેને જ્ઞાન મેળવવામાં, આંતરિક સુખમાં અને પરોપકારના કાર્યોમાં રસ પડે છે. તેના મનમાં સ્પષ્ટતા હોય છે.
અંતિમ ગતિ: સત્વ ગુણની વૃદ્ધિ દરમિયાન જો વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે, તો તે ઉત્તમ, પવિત્ર અને ઉચ્ચ લોક (સ્વર્ગ વગેરે) ને પ્રાપ્ત કરે છે.
2. રજસ ગુણ (વાસના અને દોડધામ)
રજો રાગાત્મકં વિદ્ધિ તૃષ્ણા સઙ્ગસમુદ્ભવમ્ ।તન્નિબધ્નાતિ કૌન્તેય કર્મસઙ્ગેન દેહિનમ્ ॥
હે કૌન્તેય (અર્જુન)! રજોગુણને તું રાગ (આસક્તિ) રૂપ જાણ, જે તૃષ્ણા અને વાસનાઓમાંથી જન્મે છે. તે સંસારી જીવને કર્મો અને તેના ફળોની આશામાં બાંધી રાખે છે.
લક્ષણ: આ ગુણ અતિશય ઈચ્છાઓ, અતિ આકાંક્ષા, તૃષ્ણા અને લોભમાંથી જન્મે છે.
પરિણામ: જ્યારે રજસ ગુણ વધે છે, ત્યારે માણસ રાત-દિવસ ફળની આશાએ દોડધામ કરે છે. તેને સત્તા, સંપત્તિ અને ભૌતિક સુખોની ભૂખ લાગે છે. તે સતત અશાંત અને ચિંતિત રહે છે.
અંતિમ ગતિ: રજસ ગુણ પ્રધાન હોય ત્યારે મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિ ફરીથી કર્મોમાં આસક્ત એવા મનુષ્ય લોકમાં જ જન્મ લે છે.
3. તમસ ગુણ (અજ્ઞાન અને આળસ)
તમસ્ત્વજ્ઞાનજં વિદ્ધિ મોહનં સર્વદેહિનામ્ ।
પ્રમાદાલસ્યનિદ્રાભિસ્તન્નિબધ્નાતિ ભારત ॥
હે ભારત (અર્જુન)! તમોગુણને તું અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો જાણ, જે તમામ મનુષ્યોને મોહિત કરનારો છે. તે જીવને પ્રમાદ (બેદરકારી), આળસ અને અતિશય નિદ્રા દ્વારા બાંધે છે.
લક્ષણ: આ ગુણ અંધકાર, ભ્રમ અને અજ્ઞાનમાંથી જન્મે છે.
પરિણામ: જ્યારે તમસ ગુણ વધે છે, ત્યારે માણસ આળસુ અને આંધળો બની જાય છે. તેને કામ ટાળવાની આદત પડે છે, વધુ પડતી ઊંઘ આવે છે અને તે નશા કે નકામા નકારાત્મક કાર્યોમાં પોતાનો કિંમતી સમય બગાડે છે.
અંતિમ ગતિ: તમસ ગુણની સ્થિતિમાં મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિ પશુ, પક્ષી કે કીટ-પતંગ જેવી નીચલી (મૂઢ) યોનિઓમાં જન્મ લે છે.
- સત્વ : પવિત્રતા, જ્ઞાન, શાંતિ, સુખ અને જ્ઞાનની અનુભૂતિ, ઉચ્ચ અને પવિત્ર લોક
- રજસ : ઈચ્છા, લોભ, દોડધામ, અશાંતિ અને સતત કર્મ, મનુષ્ય યોનિ (કર્મ લોક)
- તમસ : આળસ, પ્રમાદ, અજ્ઞાન, મોહ, બેદરકારી અને નકારાત્મકતા, પશુ-પક્ષી જેવી નીચલી યોનિ
ભાગ 4: ગુણાતીત (ત્રણ ગુણોથી પર બનવાની સ્થિતિ)
જ્યારે અર્જુને પૂછ્યું કે, “હે પ્રભુ! આ ત્રણેય ગુણોથી જે ઉપર ઉઠી ગયો છે (ગુણાતીત), તેના લક્ષણો કેવા હોય છે અને તે કેવી રીતે વર્તે છે?” ત્યારે ભગવાને બહુ સુંદર ઉત્તર આપ્યો:
સમદુઃખસુખઃ સ્વસ્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
તુલ્યપ્રિયાપ્રિયો ધીરસ્તુલ્યનિન્દાત્મસંસ્તુતિઃ ॥
જે સુખ અને દુઃખમાં સમાન (સ્થિર) રહે છે, જે પોતાના આત્મભાવમાં સ્થિત છે, જેને માટીનો ઢેફું, પથ્થર અને સોનું એક સમાન લાગે છે, જેના માટે પ્રિય અને અપ્રિય સરખા છે, અને જે નિંદા કે સ્તુતિમાં પણ પોતાની ધીરજ ગુમાવતો નથી, તે જ ગુણાતીત છે.
ગુણાતીત પુરુષના લક્ષણો:
- તે સમજે છે કે સંસારના તમામ સુખ-દુઃખ અને બદલાવ એ માત્ર પ્રકૃતિના ગુણોની જ રમત છે, આત્મા તો આ બધાથી મુક્ત છે.
- તે મિત્ર કે શત્રુ બંને પ્રત્યે સમાન આદર અને ભાવ રાખે છે.
- તે કોઈ પણ કાર્યના ફળની આશા વગર, ઈશ્વરને સમર્પિત થઈને જીવે છે.
જીવનનો બોધ (Takeaway)
આ અધ્યાય આપણને કોઈ ચુકાદો આપવા માટે નથી, પણ આપણું Self-Analysis કરવા માટે છે. આપણે રોજબરોજના જીવનમાં ચકાસવું જોઈએ કે અત્યારે મારા પર કયો ગુણ હાવી છે? જો આળસ (તમસ) હોય તો મહેનત (રજસ) તરફ વધવું જોઈએ, અને જો બહુ દોડધામ (રજસ) હોય તો શાંતિ અને જ્ઞાન (સત્વ) તરફ આગળ વધવું જોઈએ. અંતિમ ધ્યેય તો આ ત્રણેય ગુણોની સપાટીથી ઉપર ઉઠીને ‘ગુણાતીત’ થઈ પરમાત્માને પામવાનો છે.
