ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને નિમિત્ત બનાવીને સમગ્ર માનવજાતને જીવનનું સૌથી મોટું રહસ્ય સમજાવે છે. ગીતાનો 15મો અધ્યાય એટલે ‘પુરુષોત્તમ યોગ’, જે માત્ર 20 શ્લોકોમાં આખી ગીતાનો સાર અને વેદાંતનો નિષ્કર્ષ આપી દે છે. આવો જાણીએ, કૃષ્ણએ આ સંસારને ઊંધા વૃક્ષ સાથે કેમ સરખાવ્યો અને મુક્તિનો માર્ગ શું છે?
ભાગ ૧: અશ્વત્થ વૃક્ષ – ઊંધું લટકતું સંસાર વૃક્ષ
અધ્યાયની શરૂઆતમાં જ ભગવાન એક અદભૂત રૂપક (Metaphor) દ્વારા સંસારની રચના સમજાવે છે:
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ॥
અર્થ: ભગવાન કહે છે કે, આ સંસાર એક એવું અશ્વત્થ (પીપળાનું) વૃક્ષ છે, જેના મૂળ ઉપર (પરબ્રહ્મ પરમાત્મામાં) છે અને શાખાઓ નીચે (ભૌતિક સૃષ્ટિમાં) ફેલાયેલી છે. વેદોના છંદો તેના પાંદડાં છે. જે આ વૃક્ષના રહસ્યને જાણે છે, તે જ સાચો જ્ઞાની છે.
- ગૂઢાર્થ: આપણી ઉત્પત્તિ પરમાત્મામાંથી થઈ છે એટલે મૂળ ઉપર છે. આપણી વાસનાઓ અને કર્મોને લીધે ડાળીઓ નીચે પૃથ્વી તરફ ફેલાયેલી છે.
કઈ કુહાડીથી આ વૃક્ષ કપાય?
અસઙ્ગશસ્ત્રેણ દૃઢેન છિત્ત્વા ॥
ભગવાન કહે છે કે આ મોહરૂપી મજબૂત વૃક્ષને કાપવા માટે લોખંડની નહીં, પણ ‘અસંગતા’ (વૈરાગ્ય અને અનાસક્તિ) નામની તીક્ષ્ણ કુહાડીની જરૂર છે. સંસારમાં રહો, પણ સંસારને પોતાનામાં હાવી થવા ન દો.
ભાગ ૨: જીવાત્માની પ્રવાસ યાત્રા
આપણે વિચારીએ છીએ કે મૃત્યુ પછી બધું જ પૂરું થઈ જાય છે, પણ શ્રીકૃષ્ણ અહીં આત્માની સફરનો ગૂઢ નિયમ સમજાવે છે:
શરીરં યદવાપ્નોતિ યચ્ચાપ્યુત્ક્રામતીશ્વરઃ ।ગૃહીત્વૈતાનિ સંયાતિ વાયુર્ગન્ધાનિવાશયાત્ ॥
અર્થ: જેવી રીતે પવન ફૂલોમાંથી સુગંધને પોતાની સાથે ખેંચીને બીજી જગ્યાએ લઈ જાય છે, તેવી જ રીતે જીવાત્મા જ્યારે એક શરીર છોડીને બીજા શરીરમાં જાય છે, ત્યારે તે પોતાની સાથે મન અને પાંચેય ઇન્દ્રિયોના સંસ્કારોને સાથે લઈને જાય છે.
દ્રષ્ટિ: જે લોકો અજ્ઞાની છે તે આ પ્રક્રિયાને જોઈ શકતા નથી, પરંતુ જેમની પાસે જ્ઞાનચક્ષુ છે તેઓ શરીરમાં રહેલા આ પરમ તત્વનો અનુભવ કરી શકે છે.
ભાગ ૩: પરમાત્માની વ્યાપક શક્તિ
ભગવાન આપણને અહેસાસ કરાવે છે કે સૃષ્ટિના કણ-કણમાં તેમની જ ઉર્જા વહી રહી છે:
યદાદિત્યગતં તેજો જગદ્ભાસયતેડખિલમ્ ।યચ્ચન્દ્રમસિ યચ્ચાગ્નૌ તત્તેજો વિદ્ધિ મામકમ્ ॥
સૂર્ય અને ચંદ્રમાં તેજ: સૂર્યમાં જે પ્રકાશ છે જે આખા જગતને ચમકાવે છે અને ચંદ્રમાં જે શીતળતા છે જે વનસ્પતિઓનું પોષણ કરે છે, તે મારું જ તેજ છે.
આપણી અંદરનો અગ્નિ: અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમાશ્રિતઃ । દરેક પ્રાણીના શરીરમાં ‘વૈશ્વાનર’ (જઠરાગ્નિ) બનીને ચાર પ્રકારના ખોરાકને પચાવનાર શક્તિ પણ સ્વયં શ્રીકૃષ્ણ જ છે. આપણું અસ્તિત્વ તેમની જ ઉર્જાથી ટકેલું છે.
ભાગ ૪: પુરુષોત્તમ એટલે કોણ? (ત્રણ તત્વોની વિભાવના)
આ અધ્યાયનું નામ ‘પુરુષોત્તમ યોગ’ કેમ છે, તેનું રહસ્ય છેલ્લા શ્લોકોમાં ખૂલે છે. બ્રહ્માંડમાં ત્રણ પ્રકારના પુરુષ (તત્વ) છે:
|
ક્રમ |
તત્વનું નામ |
સ્વરૂપ અને વ્યાખ્યા |
|---|---|---|
|
૧ |
ક્ષર પુરુષ |
જે નાશવંત છે. આપણું ભૌતિક શરીર, પ્રકૃતિ અને દ્રશ્ય જગત. |
|
૨ |
અક્ષર પુરુષ |
જે અવિનાશી છે. દરેક શરીરની અંદર બેઠેલો આત્મા કે જીવાત્મા. |
|
૩ |
ઉત્તમ પુરુષ (પુરુષોત્તમ) |
જે આ બંનેથી પર છે. સૃષ્ટિના નિયંતા, સર્વોચ્ચ પરમાત્મા. |
યસ્માત્ક્ષરમતીતોડહમક્ષરાદપિ ચોત્તમઃ ।
અતોડસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥
અર્થ: ભગવાન કહે છે, “કારણ કે હું નાશવંત (ક્ષર) થી પર છું અને અવિનાશી (અક્ષર) થી પણ ઉત્તમ છું, તેથી જ આ સંસારમાં અને વેદોમાં મને ‘પુરુષોત્તમ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.”
શ્રીમદ્દભગવદગીતાનો ૧૫મો અધ્યાય આપણને શીખવે છે કે આ સંસાર ક્ષણભંગુર છે. સગાવહાલાં, સંપત્તિ અને મોહમાયા એ આ ઊંધા વૃક્ષની ડાળીઓ છે જેમાં આપણે અટવાઈ ગયા છીએ. જો સાચું સુખ અને મુક્તિ જોઈતી હોય, તો પરમાત્માના શરણમાં જઈને ‘અનાસક્તિ’ કેળવવી પડશે. જે પુરુષોત્તમને ઓળખી લે છે, તેના જીવનના તમામ ભ્રમ દૂર થઈ જાય છે.
જય શ્રીકૃષ્ણ! 🙏✨
