સાતમો અધ્યાય સાંભળ્યા પછી અર્જુનના મનમાં અમુક પાયાના પ્રશ્નો જાગ્યા. જેમ કે – બ્રહ્મ શું છે? અધ્યાત્મ શું છે? અને સૌથી મહત્વનું કે, મૃત્યુ સમયે ભગવાનને કેવી રીતે યાદ રાખી શકાય? કૃષ્ણ આ અધ્યાયમાં સમજાવે છે કે આપણું આખું જીવન એ અંતિમ ક્ષણની તૈયારી છે.
અંતકાલે ચ મામેવ સ્મરન્મુક્ત્વા કલેવરમ્।
યઃ પ્રયાતિ સ મદ્ભાવં યાતિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ॥
જે મનુષ્ય અંતકાળમાં (મૃત્યુ સમયે) પણ મારું જ સ્મરણ કરતો કરતો શરીર છોડીને જાય છે, તે મારા સાક્ષાત સ્વરૂપને જ પામે છે; આમાં કોઈ સંશય નથી.
અંતકાળે જેવું ચિંતન, તેવી ગતિ
શ્રીકૃષ્ણ એક બહુ મોટું મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય કહે છે: “મનુષ્ય અંત સમયે જે જે ભાવનું સ્મરણ કરતો શરીર છોડે છે, તે તેને જ પ્રાપ્ત થાય છે.”
યં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યંતે કલેવરમ્।
તં તમેવૈતિ કૌંતેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ॥
હે કુંતીપુત્ર અર્જુન! મનુષ્ય અંતકાળમાં જે જે ભાવનું (કે વસ્તુનું) સ્મરણ કરતો કરતો શરીરનો ત્યાગ કરે છે, તે સદા તે જ ભાવને પામે છે (કારણ કે આખી જિંદગી તેણે એ જ બાબતનું ચિંતન કર્યું હોય છે).
જો કોઈ આખી જિંદગી માત્ર ધન-સંપત્તિ પાછળ દોડ્યો હોય, તો અંત સમયે તેને એ જ યાદ આવશે. પણ જો કોઈએ પરમાત્માનો અભ્યાસ કર્યો હશે, તો તે પરમાત્માને પામશે. એટલે જ કૃષ્ણ કહે છે – “મામનુસ્મર યુધ્ય ચ” (મારું સ્મરણ કર અને યુદ્ધ પણ કર). એટલે કે, તમારા કામ કરવાની સાથે સાથે મન ઈશ્વરમાં પરોવાયેલું હોવું જોઈએ.
તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ મામનુસ્મર યુધ્ય ચ।
મય્યર્પિતમનોબુદ્ધિર્મામેવૈષ્યસ્યસંશયમ્॥
તેથી (હે અર્જુન!) તું હર સમયે મારું સ્મરણ કર અને યુદ્ધ પણ કર (તારું કર્તવ્ય નિભાવ). તારા મન અને બુદ્ધિ મને અર્પણ કરવાથી તું નિઃસંદેહ મને જ પામીશ.
ઓમ (ॐ) – પરમ અક્ષર
ભગવાન સમજાવે છે કે જે યોગીઓ પોતાના પ્રાણને રોકીને, એકાગ્ર ચિત્તે ‘ૐ’ (ઓમ) મંત્રનો ઉચ્ચાર કરતા દેહત્યાગ કરે છે, તેઓ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે. ‘અક્ષર’ એટલે જેનો ક્યારેય નાશ થતો નથી, અને તે જ પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે.
બ્રહ્માનો એક દિવસ અને રાત
કૃષ્ણ સમજાવે છે કે પૃથ્વીના હજારો યુગો વીતે ત્યારે બ્રહ્માનો એક દિવસ થાય છે અને તેટલી જ લાંબી રાત હોય છે. આ સૃષ્ટિ વારંવાર રચાય છે અને વારંવાર લય પામે છે. પણ આ બ્રહ્માંડની પેલે પાર એક એવું ધામ છે, જે ક્યારેય નષ્ટ થતું નથી – તે મારું પરમ ધામ છે.
અવ્યક્તોऽક્ષર ઇત્યુક્તસ્તમાહુઃ પરમાં ગતિમ્।
યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તંતે તદ્ધામ પરમં મમ॥
જેને ‘અવ્યક્ત’ અને ‘અક્ષર’ (ક્યારેય નાશ ન પામનાર) કહેવામાં આવ્યો છે, તેને જ પરમ ગતિ કહે છે. જેને પ્રાપ્ત કર્યા પછી મનુષ્ય ક્યારેય આ સંસારના જન્મ-મરણના ચક્રમાં પાછો ફરતો નથી, તે જ મારું પરમ ધામ છે.
પુરુષઃ સ પરઃ પાર્થ ભક્ત્યા લભ્યસ્ત્વનન્યયા।
યસ્યાંતઃસ્થાનિ ભૂતાનિ યેન સર્વમિદં તતમ્॥
હે પાર્થ! જેમના અંતર્ગત સઘળા પ્રાણીઓ રહેલા છે અને જેના વડે આ આખું જગત વ્યાપ્ત છે, તે પરમ પુરુષ (પરમાત્મા) તો માત્ર અનન્ય ભક્તિ (બીજા કોઈ વિષયમાં મન પરોવ્યા વિનાની ભક્તિ) દ્વારા જ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
આજના જીવન માટે બોધ
સતત અભ્યાસ: ભગવાનને યાદ રાખવા માટે ઘર-બાર છોડવાની જરૂર નથી, પણ રોજીંદા કામમાં ‘ઈશ્વર’નો ભાવ રાખવાની જરૂર છે.
ડરનો ત્યાગ: મૃત્યુ એ અંત નથી, પણ માત્ર એક પરિવર્તન છે. જો જીવનમાં સત્કર્મ હશે, તો અંતિમ સફર પણ સુખદ હશે.
“જેવું ચિંતન, તેવી ગતિ. આજના વિચારો જ તમારા ભવિષ્યનું નિર્માણ કરે છે.”
