અર્જુનના પ્રશ્નથી શરૂ થતા આ અધ્યાયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સમજાવે છે કે દરેક મનુષ્યની શ્રદ્ધા, તેનો ખોરાક અને તેનો સ્વભાવ પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો (સત્વ, રજસ અને તમસ) ને આધીન હોય છે.
યજન્તે સાત્ત્વિકા દેવાન્યક્ષરક્ષાંસિ રાજસાઃ |પ્રેતાન્ભૂતગણાંશ્ચાન્યે યજન્તે તામસા જનાઃ ||
(સાત્વિક પુરુષો દેવોને પૂજે છે, રાજસિક લોકો યક્ષ અને રાક્ષસોને, અને તામસિક લોકો ભૂત-પ્રેતોને પૂજે છે.)
આહારના ત્રણ પ્રકાર: જેવું અન્ન એવું મન 🍇🍲🍟
ભગવદ્ ગીતા અનુસાર, આપણે જેવો ખોરાક ખાઈએ છીએ, તેવા જ આપણા વિચારો બને છે. ખોરાક માત્ર શરીરને જ નહીં, પણ મનને પણ પોષણ આપે છે.
| આહારનો પ્રકાર | લક્ષણો | મન અને શરીર પર અસર | સંબંધિત શ્લોક |
|---|---|---|---|
| સાત્વિક આહાર | તાજો, રસીલો, સ્નિગ્ધ, કુદરતી અને મનને ગમે તેવો. | આયુષ્ય, બુદ્ધિ, બળ, આરોગ્ય, સુખ અને પ્રીતિ વધારે છે. મન શાંત રાખે છે. | શ્લોક 8: આયુઃસત્ત્વબલારોગ્યસુખપ્રીતિવિવર્ધનાઃ… |
| રાજસિક આહાર | અતિશય કડવો, ખાટો, ખારો, ખૂબ ગરમ, તીખો અને સૂકો. | માનસિક ઉત્તેજના, ચિંતા, દુઃખ, શોક અને રોગ પેદા કરે છે. | શ્લોક 9: કટ્વમ્લલવણાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષવિદાહિનઃ… |
| તામસિક આહાર | અર્ધરંધાયેલો, રસ વગરનો, વાસી, દુર્ગંધયુક્ત અને એંઠો ખોરાક. | આળસ, પ્રમાદ, અજ્ઞાન અને નકારાત્મકતા વધારે છે. | શ્લોક 10: યાતયામં ગતરસં પૂતિ પર્યુષિતં ચ યત્… |
દાનના ત્રણ પ્રકાર: આપવાની ભાવનાનું વિજ્ઞાન 🤝
દાન આપવું એ પુણ્ય છે, પણ તેની પાછળનો હેતુ (Intent) કેવો છે, તેના આધારે દાનનું વર્ગીકરણ થાય છે:
સાત્વિક દાન: કર્તવ્ય સમજીને, બદલામાં કંઈપણ મેળવવાની આશા રાખ્યા વિના, યોગ્ય સમયે અને લાયક વ્યક્તિને આપેલું દાન.
(દાતવ્યમિતિ યદ્દાનં દીયતેડનુપકારિણે…)
રાજસિક દાન: પ્રત્યુપકારની અપેક્ષાથી (બદલામાં કંઈક મળશે તે આશાએ) અથવા કલેશ પૂર્વક કે દેખાડો કરવા માટે આપેલું દાન.
(યત્તુ પ્રત્યુપકારાર્થં ફલમુદ્દિશ્ય વા પુનઃ…)
તામસિક દાન: યોગ્ય સ્થાન કે સમય વિના, કુપાત્ર (અયોગ્ય) વ્યક્તિને, આદર વગર અને તિરસ્કાર સાથે આપેલું દાન.
(અદેશકાલે યદ્દાનમપાત્રેભ્યશ્ચ દીયતે…)
તપના ત્રણ પ્રકાર: શરીર, વાણી અને મનની શુદ્ધિ 🧘♂️
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર શરીરને ભૂખ્યું રાખવું કે કષ્ટ આપવું એ સાચું તપ નથી. સાચું તપ ત્રિશાખા છે:
┌─────────────────── તપ ───────────────────┐
│ │ │
શરીરનું તપ વાણીનું તપ મનનું તપ
(શૌચ, બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા) (પ્રિય, હિતકારી અને સત્ય) (મનની શાંતિ, મૌન, આત્મનિગ્રહ)
- શરીરનું તપ (શ્લોક ૧૪): દેવ, બ્રાહ્મણ, ગુરુ અને જ્ઞાનીઓનું પૂજન કરવું, પવિત્રતા, સરળતા, બ્રહ્મચર્ય અને અહિંસા રાખવી.
- વાણીનું તપ (શ્લોક ૧૫)
અનુદ્વેગકરં વાક્યં સત્યં પ્રિયહિતં ચ યત્ |સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચૈવ વાઙ્મયં તપ ઉચ્યતે ||
(જે ઉદ્વેગ ન કરે તેવું, સત્ય, પ્રિય અને હિતકારક હોય તેમજ જે વેદ-શાસ્ત્રોના અભ્યાસનું વ્યસન રાખે, તે વાણીનું તપ છે.)
- મનનું તપ (શ્લોક ૧૬): મનની પ્રસન્નતા, સૌમ્યતા, મૌન, આત્મ-સંયમ અને વિચારોની શુદ્ધિ.
‘ૐ તત્ સત્’ નો મહિમા: ભૂલોનું સુધારણા કેન્દ્ર ✨
અધ્યાયના અંતે, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ આપણા કર્મોની ખામીઓને દૂર કરવાનો અદભુત મંત્ર આપે છે. મનુષ્ય ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરે, તેના કાર્યોમાં કોઈને કોઈ ખામી રહી જ જાય છે. આ ખામીઓને પવિત્રતામાં બદલવા માટે ‘ૐ તત્ સત્’ નો પ્રયોગ થાય છે.
ઓમ્ તત્સદિતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ |
- ૐ (Om): પરમાત્માનું મુખ્ય નામ છે. યજ્ઞ, દાન અને તપ જેવી શાસ્ત્રોક્ત ક્રિયાઓ શરૂ કરતી વખતે ‘ૐ’ બોલાય છે.
- તત્ (Tat): ફળની આશા રાખ્યા વિના બધું જ ઈશ્વરનું છે તે ભાવથી અર્પણ કરવા માટે ‘તત્’ નો પ્રયોગ થાય છે.
- સત્ (Sat): આ શબ્દ પરમાત્માના અસ્તિત્વ, સાધનાની શ્રેષ્ઠતા અને કલ્યાણકારી કાર્યો માટે વપરાય છે.
- શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો આ 17મો અધ્યાય આપણને શીખવે છે કે જો આપણે આપણા વિચારો (મન) બદલવા હોય, તો શરૂઆત આપણા આહાર (ખોરાક) અને વ્યવહાર (દાન-તપ) થી કરવી પડશે. જ્યારે આપણી શ્રદ્ધા સાત્વિક બને છે, ત્યારે જ જીવનમાં સાચી શાંતિ અને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
